Vera Keur: Er is niet veel mis met de publieke omroep

Het vertrek van Jack Spijkerman met slaande deuren bij de VARA lijkt een symptoom van een crisis bij de publieke omroep. Een debat tussen VARA-voorzitter Vera Keur en Folkert Jensma over engagement en het belang van lachen.

Dat Spijkerman de VARA wil verruilen voor een rijke commerciële zender is een teken van desintegratie van de publieke omroep, lijkt mij. Of is het een gewoon arbeidsconflict over salaris en kansen en zo?

,,Of het een teken van verval is, moeten we afwachten. De komst van een nieuwe grote commerciële zender doet een appèl op alle mensen die grote groepen kijkers trekken. Dat gaat gepaard met grote zakken geld. Nu scheiden zich de bokken van de schapen. Veel geld verdienen vind ik geen probleem. Wie talent heeft mag dat. Maar je moet wel accepteren dat binnen de publieke omroep de bomen niet tot in de hemel groeien. En je moet kunnen waarderen dat bij de publieke omroep de programmatische integriteit veel minder snel in het geding komt. Bij commerciële zenders moeten programma's reclame binnenhalen. Dat stelt grote eisen aan programmamakers. Vraag maar eens na waar dat toe leidt.''

Sinds het `paasakkoord' weten we dat amusement bij de publieke omroep een marginale rol zal spelen. Over twee weken horen we van het kabinet meer. In 2008 lopen de omroeperkenningen af. De publieke omroep staat zwak. U kunt geen zekerheid bieden.

,,Jack Spijkerman gaat niet weg, omdat dit soort amusement straks niet mogelijk zou zijn. Juist een programma als Kopspijkers heeft toekomst bij de publieke omroep. Ik zie het ook niet als een arbeidsconflict. De VARA wil niet ingaan op zijn verzoek om het contract te ontbinden. En hij wil niet opnieuw praten over de inhoud van z'n contract. Wij willen dat programma gewoon niet missen. Ik wil wel rekening houden met de realiteit die zich nu aandient en die voor hem een verleiding inhoudt. Hij is voor ons belangrijk en ook voor de publieke omroep. Dat contract loopt wat mij betreft nog twee jaar.''

Maar als je dan CDA'er Joop Atsma hoort zeggen dat je `plat links amusement' maakt en dat de publieke omroep vooral nieuws, cultuur, wetenschap en kunst moet brengen, dan denk je toch: wegwezen.

,,Goed, het is nog onduidelijk wat de politiek gaat doen na 2008. Welk `grand design' er nu gaat komen. Soms hou ik m'n hart vast. Het vertrek van Spijkerman heb ik niet willen gebruiken om `zie je nu wel, dat komt er van' te zeggen. Dat vind ik te gemakkelijk. Het is evident dat dit type programma's de komende vijf jaar voluit geprogrammeerd kan worden bij de publieke omroep. In alle discussie over amusement en de publieke omroep hebben we het steeds over amusement `dat ergens over gaat'. Kopspijkers reflecteert ook, zet aan tot opinievorming via het opwekken van een lach. Het is humor waar iets onder zit. Dat type programma's wordt niet bedreigd. Ja, Joop Atsma zei dat hij het typisch plat links amusement vond. Maar niet met de bedoeling dat zoiets in de toekomst niet meer zou kunnen.''

Waarom is amusement voor de publieke omroep toch zo belangrijk? De kijker zit 'savonds op de automaat door de televisiekanalen te bladeren op zoek naar iets dat kan boeien. Wie wat uitzendt interesseert weinigen.

,,Nou, de kranten hebben het genegeerd, maar een kleine vijftig procent van de huidige kijkers zegt in een recent Motivaction-onderzoek dat als er minder amusement komt bij de publieke omroep ze minder naar Nederland 1, 2 en 3 zullen kijken. Het gevolg van het schrappen van amusement is dat straks ook de meningsvorming in handen komt van commerciële zenders, zoals bij FOX in de VS. Dat levert een slecht geïnformeerde samenleving op.''

De burger is toch voldoende zelfstandig en mediawijs om informatie en amusement te filteren en te combineren. De markt biedt al een overdaad aan amusement.

,,Ik ben het er niet mee eens dat amusement zichzelf wel kan redden. Kopspijkers is bij ons opgebouwd, ontwikkeld, gekoesterd, door de makers maar ook door de mensen eromheen. Daar zijn weer andere programma's van gekomen. De Thomas en Mike show en VARA-live. Je kan echt niet zeggen dat zoiets uit zichzelf wel goed komt. Bij de commerciëlen zijn ook populaire programma's ontstaan, maar dat zijn wel vaak varianten op `gluren bij de buren'. Dit is maar een klein taalgebied; de commercie heeft niet veel mogelijkheden om risico's te lopen, om innovatief te werken. Als de publieke omroep dit niet meer mag doen, zullen we binnen de kortste keren alleen nog maar risicoloos amusement kunnen zien.''

De publieke omroep trekt intussen nauwelijks laag opgeleiden, jongeren of allochtonen. Die zijn en masse overgeschakeld op de commercie. Op het terrein van Nederlandstalig televisiedrama schieten omroepverenigingen tekort. Een boekenprogramma is er niet. Er moet iets gebeuren!

,,Onze opdracht is om nieuwe programmavormen te zoeken die voor jongere groepen kijkers aantrekkelijk zijn. De vorm waarin we nu informatie brengen, met een tafel en een presentator en een gast, kenden we al in de jaren '50. Met een dynamischer, journalistiek kwalitatieve aanpak moet je ook jongere kijkers kunnen trekken. Dan heb ik het niet over 18-25, maar laten we zeggen over 30+. Die willen heus informatie, maar zij stellen eisen aan de manier waarop ze worden toegesproken. We moeten bewegen, op zoek blijven naar die kijker en luisteraar. De VARA wil dit jaar vijf nieuwe digitale kanalen lanceren, onder meer gericht op jongeren. Daarin willen we jongeren zelf verslag laten doen van wat er in hun leefomgeving gebeurt. Ik wil weten hoe de Venrayse jongeren reageren op het extreem rechtse geluid uit hun omgeving. En zij willen het graag op hun manier vertellen.''

Met een nieuw format, een andere vorm of techniek bent u er toch niet?

,,Ik bestrijd dat er heel veel mis is met de publieke omroep – die indruk zou je wel kunnen krijgen als je de gedrukte media leest. Ik ben niet zelfgenoegzaam, maar er worden hier veel aardige, journalistieke programma's gemaakt en goed amusement. Er wordt al twintig jaar als een repeterend geweer geroepen dat de omroepverenigingen weg moeten. Maar welk probleem lost dat dan op? Dat blijft voor mij onhelder. Die programma's zijn niet alleen heel aardig, die maken we ook nog in een bestel waarin de afstand tot de overheid groot is, ingebed in de samenleving en tegen geringe kosten.

Van mij hoeft de VARA niet per se de komende tien jaar zo te blijven bestaan. Als wij een mooi derde net zouden kunnen maken met een cultureel-progressief profiel waarin wij ons thuis voelen, dat gegarandeerd is en duurzaam en waarin de programma's de toets der kritiek doorstaan, dan zou ik daar een voorstander van zijn. Het gaat mij niet om macht of invloed, maar om inhoud. Daar moet het debat over gaan. Dat debat wordt nu te slordig gevoerd. Ook door de kranten.''

Die kijker en luisteraar is een zelfdenkend individu die als kiezer zweeft, als burger calculeert, als mediaconsument zapt en nauwelijks meer geneigd is van verenigingen lid te worden. Die verzuilde structuur is ingehaald. Nu leven de mensen à la carte. Van de afstandsbediening kunt u het niet winnen.

,,Nou, ik zal niet beweren dat alle vierhonderddertigduizend leden van de VARA een persoonlijke relatie met ons hebben. Maar velen voelen zich met ons verbonden; men voelt zich thuis. In de kwestie-Spijkerman lopen de emoties hoog op. `Dat had ik niet verwacht van de VARA' of `...van Jack' – dat schrijven de mensen ons. Een meerderheid wil omroepverenigingen behouden en wil zelfs dat wij kunnen uitzenden wat we willen. De mensen voelen zich bij de ene cultuur wel thuis en bij de andere niet. De VARA kun je niet meer zien als een organisatie die zegt dat je op de PvdA moet stemmen. Maar ik vind wel dat onze programma's vooral herkend moeten worden door ieder die zichzelf als links van het midden afficheert. Dat kan van D66 tot aan de SP gaan. Als wij vooral applaus zouden krijgen van de rechterzijde, doen we iets fout. Die band is er nog steeds.''

Maar aan zo'n club kun je toch niet een publiek gefinancierd net overlaten. U claimt het etiket `progressief'. Waarom zou ik daar als niet-PvdA-stemmer voor moeten betalen?

,,Nee, het profiel van Nederland 3 is cultureel-progressief. Dat is een groot verschil. Progressiviteit heeft voor de VARA ook een maatschappelijk politieke lading, waarin je terugziet dat we afkomstig zijn uit wat ooit de rode familie werd genoemd. Dat wordt niet meer verpakt in een Boodschap – die hebben we al heel lang niet meer. Maar we besteden wel consequent aandacht aan thema's die traditioneel bij de VARA horen. De controle op macht, de mens als wereldburger, het waken tegen discriminatie, een rechtvaardige samenleving. Het is een ideële agenda, een kompas. Dat heeft een krant als deze net zo goed.''

Een publieke omroep zou toch vooral neutraal moeten zijn. Of je nu naar de BBC, de VRT of het ZDF luistert, daar wordt gestreefd naar professionele neutraliteit. Bij Netwerk hoor je meteen dat de EO `de beurt' heeft. Luister je naar `Vroege Vogels' van de VARA, tsja, dat is de buitendienst van de milieubeweging.

,,Met professioneel ben ik het eens, maar niet met neutraal. Ik vind juist ons systeem een rijkdom. Een publieke omroep waarin zoveel verschillen zitten. Ik hoor regelmatig dat de neutraliteit van buitenlandse publieke omroepen door de politiek wordt betwist. Het aardige is dat wij dat nou zelden of nooit hebben, een discussie over de vraag of de publieke omroep iets wel of niet mag doen. Wij hebben een gezonde afstand tot de politiek. Die moet je koesteren. Pluriformiteit is een groot goed. Een niet-PvdA-stemmer moet ook voor de VARA betalen, omdat hij kennis wil nemen van verschillende opvattingen en het nieuws graag belicht wil zien uit verschillende invalshoeken. Goed, je kunt interne pluriformiteit organiseren, ongeveer op de manier van de BBC. Maar tot welke verbetering leidt dat? Het is niet goedkoper. De bureaucratie wordt niet minder. De overheid moet geen greep krijgen op het programma aanbod via een zelf benoemde Raad van Bestuur. Kleinschaligheid heeft zoveel voordelen. Niet alleen in kosten, maar ook in creativiteit. Ik zou zeggen, doe voorzichtig met ons systeem. Keep it cool.''