Oorlog is theater

In deel 7 van de serie Moderne Europese klassieken op dvd deze maand De komedianten van Theo Angelopoulos.

Een film als een Griekse tragedie.

Op het podium verschijnt voor het rode gordijn een sjofele acteur. Hij maakt bekend dat het Italiaanse leger de Grieks-Albanese grens heeft aangevallen. Vervolgens gaat het doek op en zien we de eerste scène van een tragische pastorale over een herderin, mooi als de mooiste patrijs. Al snel verjaagt het luchtalarm zowel de toneelspelers als het publiek.

In het lege decor, tegen een primitief geschilderd achterdoek met zoete schaapjes aan een bergstroom, horen we buiten de bommen gieren en gebouwen tot puin kraken. We zien de lampen flakkeren. Meer niet. We voelen het bombardement tot in onze lendenen.

Oorlog is theater, stelt de Griekse cinemeester Theo Angelopoulos (Athene, 1935) vast met zijn film De komedianten (O thiassos, 1974). Acteurs? Dat zijn jij, hij en ik, oftewel de mensen die hun rol spelen zoals de geschiedenis die voor hen schrijft, zonder gelegenheid voor eigen inbreng, zonder ontsnappingsroute, zonder recht op rust, met de valse belofte van vrede.

Met een dwalende blik op een bleke wereld volgt Angelopoulos met De komedianten een schare (een 'thiassos') toneelspelers die een benard en onbarmhartig Griekenland doorkruisen. Ze gaan te voet. De gelaten gang van het gezelschap in de sleetse jassen, koffers aan de hand, maakt zijn film wanhopig dansant en bepaalt alles: het tempo, het beeld, het geluid, het spel, het verloop van het verhaal.

Moedeloosheid wordt door Angelopoulos ook bestreden met alledaags surrealisme, zoals de plotselinge jacht op een kip in een dikke laag sneeuw. En er is de muziek. Vaak zet er iemand, al is het maar neuriënd, een smeltend liefdesdeuntje in, dat creëert een momentje van klein geluk.

Het Griekse volk

De reizende acteurs trekken ons, de filmkijkers, mee, door de plassen op kapotte straten, over besneeuwde bergpaden, langs pokdalige gevels. In het dorp of de stad waar ze sloffend arriveren, nemen ze hun intrek in een bouwval en spelen ze het herdersspel voor wie er maar wil komen kijken.

Zelden bereiken ze de laatste claus van het stuk, steevast wordt het onderbroken en dan vallen er altijd weer slachtoffers. Want deze komedianten bewandelen de Griekse geschiedenis tussen 1939 en 1952. Ze staan oog in oog met de fascistische bezetter, met de nazi's, met de communistische partizanen, met Engelse en Amerikaanse geallieerden, met royalisten, met de geheime politie. Ze lijden onder de terreur en willekeur van al die partijen. Ze nemen deel aan een gemanipuleerde vredesdemonstratie en worden op de korrel genomen door scherpschutters. Er worden er van hen geïntimideerd, opgepakt, afgevoerd, gevangengezet, verkracht, geëlimineerd. Ze herbergen een collaborateur in hun midden, een meeloper, een onverzoenlijke rebel en een kind dat man wordt. Ze zijn het Griekse volk.

Het gezelschap raakt uitgedund door de burgeroorlog die volgt op de bevrijding in 1945. Het sjokt de dictatuur in, en die zal uitmonden in het militaire regime van kolonel Georgios Papadopoulos, maar dan zijn we halverwege de jaren zestig en hebben we de komedianten allang uit het oog verloren.

Erfgenaam

Ho! Is dit een geschiedenisles of een film?

De komedianten is een film. Een film van Theo Angelopoulos, erfgenaam van de klassieke Griekse tragedieschrijvers Aeschylos en Euripides, maar in het bijzonder van Sophocles. Zoals zij presenteert hij in zijn film de kenmerkende bodeverhalen met historische details en herkenbare feiten. Maar hij overstijgt de specifieke geschiedenis ten gunste van algemeen geldende waarheden die meeslepen, omdat ze ons allemaal altijd aangaan. Net zoals zijn erflaters dat eeuwen eerder deden, in vijf bedrijven.

Ho! Is dit een film of een toneelstuk?

De komedianten is een film. Zeker, hij is direct geïnspireerd op Sophocles' tragedie Elektra. Al zijn de personages geen koningskinderen maar acteurs in een sjofel gezelschap, de dochter Elektra en haar partizanenbroer Orestes dragen die namen niet voor niets. Ook hun verbitterde moeder, hun geëxecuteerde vader, hun collaborerende stiefvader en hun schipperende zus zijn herkenbare, moderne interpretaties van de oude personages. Maar De komedianten werd gemaakt door iemand die behalve een Griek een cineast van allure is. Hij bouwde de lijnen, mechanismen en waarheden van de klassieke Griekse tragedie uit. Hij pakte de draden op van Aeschylos en Sophocles en spon cinema.

Waar de oude toneelschrijvers lief, leed en lot opriepen in wrede, smachtende taal, smeedde Angelopoulos zijn beelden even verlangend, onverzoenlijk, en met vergelijkbaar brute schoonheid.

Vaak vertelt hij in lange camera-instellingen onder een ruime hoek. En het geluid doet mee, het schept extra ruimtelijkheid: getingel van een tram, paardenhoeven, een blafje, gekreun van geliefden, een gil. Buiten beeld hoor je het en dan zie je het zonder het daadwerkelijk te zien. Nooit worden die lange shots statisch. Ze zijn enerverend, ze kloppen van het leven. We zien er mensen in en uit bewegen en weer terugkeren.

Ook de camera beweegt, hij glijdt via ingenieuze routes die binnen en buiten verbinden, of tegenstrijdige gevoelens, of de werkelijkheid met het toneelspel, of zelfs complete perioden. De film vertelt cyclisch. De tijden lopen dooreen, ze rennen rondjes, ze bijten in hun eigen staart en vormen een kring waaruit ze niemand laten ontsnappen. En dat alles gebeurt zo vanzelfsprekend dat we niet merken hoe briljant zo'n shot is bedacht, ingericht, getimed en geregisseerd.

Angelopoulos doet meer. Hij verdiept het oude drama, zoals met de kleine scène waarin Orestes een bliksembezoekje aflegt bij zijn moeder, nog vóór alle rampspoed begonnen is. Zij vertelt hem haar droom, hij dekt haar toe met een jas over de dunne deken - ze houden van elkaar en dat maakt wat er gebeuren gaat eens zo snerpend.

Katharsis

Anders dan zijn voorvaderen laat Angelopoulos het er niet bij als het Noodlot zijn beslag heeft genomen. Voor hem is de loutering, de katharsis, een achterhaald idee. Orestes vermoordt zijn moeder en zijn stiefvader, hij schiet ze dood in hun kostuums, op het podium. Het doek valt, het publiek applaudisseert. En dan? Dan is er niets opgelost. Nooit komt er iets goed.

Zowel Orestes als Elektra raakt gegijzeld in een wereld die geen afwijkelingen duldt, een maatschappij die creativiteit haat ten gunste van overzichtelijke tradities en beheersbaar plat sentiment. Angelopoulos goot die radeloos makende ontworteling van de fantasie in de meest surrealistische scène die zijn film rijk is: in een danszaal wordt uitgelaten geswingd op een Griekse versie van Amerikaanse jive-muziek, totdat een sinister gezelschap zich meester maakt van de avond. Het zijn achteloos agressieve mannen die schreeuwen en geen gebbetjes dulden.

Ze verdrijven de van eros en vrolijkheid dampende jonge stellen, dwingen het orkest tot traditionele muziek en nemen bezit van de vloer. De mannen dansen met de mannen. Onerotisch, steriel, doods en niet van plan iets buiten hun eigen soort toe te laten. We voelen dat alles verloren is en weeklagen in stilte mee met de filmbeelden.

De komedianten neemt een kleine vier uur in beslag en die tijd gaat ongemerkt voorbij. Het is een film om in te drinken, om in te verzinken. Een roes, die uitloopt op wanhoop, maar dan overgaat tot de orde van de dag.

Want het leven gaat door en de reizende groep toneelspelers strijkt neer zoals ze dat altijd hebben gedaan, Men speelt weer de pastorale over de herderin, mooi als de mooiste patrijs. De jonge man die eens als klein kind op de schouders meereisde, heeft zich nu in de Griekse klederdracht gehesen, met de korte witte jas, de witte kousen, het rode mutsje en de schoenen met zwarte pompoenen. Hij krijgt een snorretje opgeschminkt. 'Net Orestes', zegt tante Elektra hees.

Klaar. De coulissen uit. De werkelijkheid in. Er is geen keus.

Volgende maand: Yol van Serif Gören en Yilmaz Güney

Abonnees kunnen deze film bestellen à € 18,75, of de volledige reeks à € 16,75 per film (12 delen). Zie de advertentie op pagina 73 en de advertentie die regelmatig in de krant verschijnt, www.nrc.nl/dvd of bel met 010 406 6928