ACHTER DE FAÇADES VERKRUIMELT DE STAAT

Twintig jaar geleden begon Michail Gorbatsjov zijn perestrojka, die het einde inluidde van de Sovjet-Unie. In die jaren werkte Laura Starink in Moskou als correspondent van NRC Handelsblad. Vorige maand ging ze even terug. Hoe gaat het met de Russen? Hoe is het met de tweede ambtstermijn van Vladimir Poetin? En waarom daalt zijn populariteit?

Met mijn vrienden in Moskou gaat het gelukkig goed. Ze hebben banen, verdienen geld (niet veel maar meer dan vroeger) en reizen de wereld rond. Gezonder zijn ze er niet op geworden, de wallen onder hun ogen hebben zich verdiept. De meesten werken heel hard. Mijn vriendin Ljoeda, literatuurwetenschapper, schreef in de afgelopen zeven jaar zes boeken. Historicus Senja is net terug van de grote Boekenbeurs in Parijs, waar hij een stand bemande met de publicaties van het historisch genootschap Memorial, dat onderzoek doet naar het stalinisme. Joelik de zanger schrijft een opera, maar als ik hem bezoek, heeft hij vooral een kater. Natasja werkt inmiddels bij de nationale ombudsman en heeft een Rapid Reaction Force opgezet om uit te rukken na klachten van burgers over machtsmisbruik van lokale overheden; ze is hondsmoe maar beschouwt haar werk als uitermate zinvol. Het meest tevreden ben ik over Zjenja de architect. Zeven jaar geleden heeft hij zijn eigen architectenbureautje opgericht. Hij heeft sindsdien 57 projecten gedaan, meest voor de nieuwe rijken, want die blijken er tegenwoordig ook een moderne smaak op na te houden. Voor het eerst van zijn leven maakt Zjenja wat hij wil: strakke, kubusachtige villa's en kantoren van hout. Zijn geldzorgen zijn voorbij. Toegegeven, er zijn wat schaduwkanten: zwart geld.

Twintig jaar geleden begon Michail Gorbatsjov zijn perestrojka. Zijn opvolger Boris Jeltsin schafte het communisme af en onttakelde de Sovjet-Unie. Op 31 december 1999, toen de hele wereld zich voorbereidde op de gevreesde millenniumwisseling, presenteerde Jeltsin uit het niets zijn opvolger Vladimir Poetin. Die beloofde het herstel van de 'Dictatuur van de Wet' en wist zich daarmee ongekend populair te maken. Vorig jaar maart werd hij herkozen voor een tweede termijn.

Van 1987 tot 1991 was ik correspondent van NRC Handelsblad in Moskou. Daarna keerde ik er regelmatig terug, maar de laatste zeven jaar was het er niet van gekomen. De nieuwsgierigheid is dus groot, nu ik voor een week naar Moskou ga. Op het oog is er weer heel veel veranderd. In het Huis van de Kunstenaars is een schitterende tentoonstelling over Ruitenboer, de avant-gardistische kunstenaarsstroming uit het begin van de vorige eeuw, die laat zien hoe dicht Rusland toen bij West-Europa stond. Op straat stinkt het niet meer naar Oostblok-benzine. Op de Tverskaja (voorheen de Gorkistraat) kun je in een bruin café onder het genot van een cappuccino je krantjes lezen. Op elke straathoek is alles te koop. Bij een eettentje doe ik mij te goed aan een pannenkoek 'Oligarch'.

Op de Novy Arbat en het Tagankaplein staan smakeloze casino's en gokhallen. Zelfs de kgb is fashionable geworden: overal in de stad hangen James Bond-achtige affiches met het opschrift 'De kgb in smoking'. Het is de vooraankondiging van een nieuwe tv-serie van het commerciële televisiestation Ren-tv. En in het Bolsjoj Theater wordt de scandaleuze opera De kinderen van Rosenthal van Vladimir Sorokin opgevoerd. Moskou is een moderne metropool.

Met mijn vrienden gaat het goed, maar hoe gaat het met de samenleving? Een week lang heb ik gesprekken met journalisten, wetenschappers en politici. Naarmate de week vordert, versombert mijn humeur. Waarom? Omdat Moskou de indruk maakt één groot Potjomkindorp te zijn, een façade van een staat met loze decorstukken. Het pro-Poetin-parlement komt bijeen en keurt wetten goed, de oppositie heeft in december 2003 de kiesdrempel niet gehaald, maakt ruzie en verbijt zich in haar kantoren, de rechterlijke macht wacht als vanouds op een telefoontje van hogerhand, de ministeries hebben zich in het zakenleven gestort en de politie int steekpenningen.

Het geld rolt en het rolt uitbundig. Maar de 'Verticaal van de Macht', de centralisatie die Vladimir Poetin nu al voor het vijfde jaar in Rusland probeert door te voeren met zijn geheime dienst fsb, heeft volgens iedereen die ik spreek desastreuze gevolgen voor de samenleving.

Sommigen spreken alweer van een stagnatie zoals onder Brezjnev. Anderen signaleren dat Poetin zich heeft geïsoleerd van de maatschappij en niet meer weet wat er in het land gaande is. Allen zeggen dat de corruptie onder Poetin een catastrofale omvang heeft aangenomen. De tragedie van Beslan, waar bij de bestorming van de door Tsjetsjenen bezette school 345 doden vielen, wordt gezien als het definitieve bewijs van Poetins onvermogen. De slepende rechtszaak tegen Yukos-eigenaar Michail Chodorkovski, die al sinds 25 oktober 2003 in voorarrest zit, wordt als een toetssteen voor het regime beschouwd. En iedereen, van links tot rechts, roept in koor dat Poetin een zwakke leider is en noemt zijn bewind gevaarlijk instabiel.

De meeste zegslieden die ik spreek, hebben in 2000 voor Poetin gestemd (van mijn vrienden overigens slechts één). Ze gaven de onbekende kgb'er uit Petersburg het voordeel van de twijfel. Maar hun hoop is vervlogen. Drie dingen keren in alle gesprekken terug: Beslan, Chodorkovski en de 'verzilvering van de staatstoeslagen'. Dat laatste slaat op de wet waarmee Poetin begin dit jaar in één klap het hele sovjet-systeem van gratis vervoer, medicijnen en gezondheidszorg voor gepensioneerden, veteranen en invaliden wilde afkopen. Dat leidde tot bejaardenprotesten in alle grote steden van het land, waarna de overheid geschrokken gas terugnam. Voor het eerst daalde Poetins populariteit.

Ook de econoom Aleksandr Auzan was ooit een Poetin-aanhanger. Hij werkt bij het Carnegie Center in Moskou. De afgelopen jaren heeft hij in klein gezelschap een aantal lange gesprekken gevoerd met de president over de toestand in het land. In 2001, bij het eerste gesprek, vertelt Auzan, was de kersverse Poetin uitgesproken onzeker. Een jaar later gedroeg hij zich op zijn gemak en ronduit sympathiek. Hij drong aan op samenwerking en advies. 'Bij de derde ontmoeting, in december 2003, maakte hij een zelfverzekerde indruk en reageerde hij zeer geïrriteerd op tegenspraak. Het was een moeizame bijeenkomst.'

Auzan en zijn collega's leverden kritiek op de arrestatie van Chodorkovski en op de ondemocratische parlementsverkiezingen van december. 'Poetin antwoordde dat de democratie in Rusland niet rijp is, dat criminele elementen misbruik maken van hun machtspositie en dat het geld een te grote invloed heeft. En dus moet de staat wel ingrijpen in de democratische instituties.' Vorig jaar heeft Poetin de jaarlijkse ontmoeting afgeblazen. Voor Auzan bewijst dat Poetins isolement van de samenleving en sinds de arrestatie van Chodorkovski ook van de zakenwereld. Die is zich rot geschrokken.

Iedereen weet, zegt Auzan, dat oligarchen als Boris Berezovski (Logovaz), Vladimir Goesinski (Most Group) en Chodorkovski (Yukos) hun enorme rijkdommen voor een appel en een ei hebben gekregen. 'Het waren roversbenden, maar ze hebben gewoon gebruikgemaakt van de wettelijke mogelijkheden die Jeltsin hun gaf.' En, zegt Auzan, de robber barons hebben de afgelopen jaren wel een ontwikkeling doorgemaakt. 'Chodorkovski heeft geprobeerd van Yukos een transparant bedrijf te maken. Zo zou het ook moeten. Zijn arrestatie is dus een tegenslag voor de economische ontwikkeling van het land.'

Auzan noemt twee redenen voor de arrestatie van Chodorkovski. Yukos financierde drie politieke partijen en dat beviel Poetin niet. En Chodorkovski wilde van Yukos een internationaal geaccepteerd bedrijf maken met de daarbij behorende transparante boekhouding. Maar dan kun je geen steekpenningen meer betalen aan regeringsambtenaren.

Maar gaf niet juist de geplande verkoop van delen van Yukos aan Shell en Exxon voor Poetin de doorslag? 'Poetin heeft inderdaad geen antwoord op de globalisering van de economie: mag je aan de Amerikanen verkopen? Maar Yukos was nooit van plan een meerderheid van de aandelen aan het buitenland te verkopen. Zoveel geld hadden ze niet nodig', zegt Auzan, die Chodorkovski een intelligente man noemt. 'Let wel: ik ben geen vriend van Chodorkovski. In de jaren negentig waren wij zelfs uitgesproken vijanden. Ik heb tijdens de economische crisis van 1998 via de rechtbank bewerkstelligd dat de activa van zijn bank Menatep werden bevroren. Dat heeft hij me nooit vergeven. Maar Yukos ontwikkelde zich werkelijk in de goede richting, dus nu voel ik me geroepen hem te verdedigen.'

Een paar uur voor Chodorkovski's arrestatie was Auzan met hem in Nizjny Novgorod. 'Hij wist dat hij in de gevangenis zou belanden, maar hij had zijn keuze gemaakt. Voor hem was uitwijken naar het Westen geen optie: dat is hetzelfde als met pensioen gaan. Hij wil zijn invloed niet kwijt. Chodorkovski wil in Rusland nog een rol spelen.'

De politicus Grigori Javlinski, leider van de oppositiepartij Jabloko (De Appel), noemt de arrestatie van de olietycoon 'politieke vervolging'. 'Wat Chodorkovski heeft gedaan, is hem allemaal aangeboden door de staat. Hij heeft de olie-industrie gekocht voor 1 procent van de prijs en daarna kon hij in bepaalde regio's belastingvrijstelling krijgen als hij beloofde in die gebieden te investeren. Maar toen hij aan de Amerikanen dreigde te gaan verkopen, schrokken de autoriteiten en toen hebben ze eenvoudig de spelregels veranderd. Als iemand formeel voor het één, maar in feite voor iets anders wordt vervolgd, is hij een politieke gevangene.' Wat de Russische overheid doet is niet de gebreken van het systeem aanpakken, maar willekeurige individuen onderdrukken, zegt Javlinski. 'Dat deed Stalin al: individuele bolsjewieken vernietigen, maar het systeem intact laten.'

Ik zoek Javlinski op in het kantoor van Jabloko, de enige oppositiepartij die al vijftien jaar bestaat. Jabloko heeft bij de parlementsverkiezingen van 2003 de kiesdrempel niet gehaald en Javlinski zit in zijn kantoor te wachten op betere tijden. Vijftien jaar geleden, toen ik hem voor het laatst sprak, blaakte hij van energie en vechtlust. Hij lijkt nu sadder and wiser.

Volgens de econoom is Poetin geen dictator, integendeel, hij is eerder een zwakke leider, die alleen aan de macht blijft omdat er geen alternatief is. De geheime dienst fsb bestaat bij de gratie van Poetin, het zijn simpele uitvoerders. Er is geen vrije pers en geen onafhankelijke financiering van politieke partijen en dus is de oppositie tot ledigheid gedoemd.

Een vergelijking tussen Jeltsin en Poetin valt voor Javlinski in het voordeel van de eerste uit. 'Tijdens Jeltsin waren de oligarchen machtiger, maar nu hebben de apparatsjiks weer de macht, uit de ambtenarij, de fsb en het openbaar ministerie. Ten tweede: Jeltsin liet de pers volkomen vrij, al was ze toen niet beter dan nu, omdat ze gefinancierd werd door de oligarchen. Nu is de televisie weer goeddeels in staatshanden. Ten derde: onder Jeltsin waren er vrije verkiezingen, sindsdien niet meer. Maar het allerbelangrijkste is dat het land zich in die jaren in de juiste richting ontwikkelde, al ging dat gepaard met een hoop verkeerde maatregelen. Langzaam maar zeker opende Rusland zich voor de wereld, er werd een grondwet geschreven, er hing vrijheid in de lucht. Onder Poetin is dat allemaal teruggedraaid. Onderzoek heeft uitgewezen dat 70 procent van de bevolking bang is voor de gerechtelijke instanties, voor het openbaar ministerie, voor de politie. Het slechtste deel van de sovjet-nomenklatoera is hier aan de macht gekomen. Poetin wil van Rusland weer de Sovjet-Unie maken'.

Prognoses wil Javlinski, net als al mijn andere gesprekspartners, niet geven, al was het maar omdat 'voorspellingen hier altijd uitkomen'. Hij vraagt om geduld, want er is een lange weg te gaan. Zijn partij wil hij koste wat kost in leven houden, want 'ooit zal ook hier democratie komen'.

De eerbiedwaardige socioloog Joeri Levada, oprichter van het eerste onafhankelijke opinieonderzoeksbureau van Rusland (vtsiom), is daar niet zo zeker van. Onder Gorbatsjov was hij een gevierd deelnemer aan het politieke debat, lid van de perestrojka-think-tank Moskovskaja Triboena. Nu maakt hij een matte, uitgeputte indruk. Een jaar geleden, vlak voor de presidentsverkiezingen van maart 2004, kwam er op zijn onderzoeksbureau een Gogoliaans telefoontje van hogerhand dat Levada hoognodig met pensioen moest en dat er een nieuwe directeur zou aantreden. Poetin wilde aan de vooravond van de verkiezingen kennelijk geen onwelgevallige opiniepeilingen. Toen heeft Levada met zijn hele team ontslag genomen, zijn archief ingepakt en een paar straten verder een nieuw instituut opgericht, het Levada Center. 'Waarschijnlijk waren we te onafhankelijk', is het enige wat hij er over kwijt wil.

Terugblikkend op de laatste twintig jaar zegt hij: 'Gorbatsjov probeerde van de Sovjet-Unie een ander land te maken, maar had de middelen niet. Hij wilde het land veranderen mét de communistische partij, maar de partij ging eraan. Dat was zijn bedoeling niet. Zijn grootste succes was het mislukken van de putsch van 1991, maar hij werd er zelf het slachtoffer van. Politiek was hij uitgespeeld.'

'Jeltsin wist vervolgens met radicalere en primitievere leuzen de sympathie van het volk te krijgen. Hij heeft de economie aangepakt, maar is niet in staat geweest om fatsoenlijke staatsinstellingen in het leven te roepen. Poetin ten slotte heeft mensen om zich heen verzameld die geen programma hebben. Dat is slecht uitgepakt. Poetin is een heel kortzichtig politicus, een pragmaticus met het karakter van een politieman. Hij probeert een systeem van persoonlijke macht op te bouwen dat totaal ondemocratisch is. Hij kent alleen militaire orde. Hij heeft geen tegenstanders en geen serieuze adviseurs in zijn omgeving, alleen maar principeloze, kleingeestige mensen. Daarin verschilt hij van Gorbatsjov en Jeltsin.'

Volgens Levada was de Tsjetsjeense gijzeling van de school in Beslan het uur van de waarheid. 'Poetin deed níéts. Hij heeft geen enkele conclusie getrokken over de ineffectiviteit van zijn politiek in de Kaukasus. Hij kijkt niet kritisch naar zichzelf en reageerde uiterst curieus. Om daadkracht uit te stralen, stortte hij zich op de gouverneurs (sinds kort worden de regionale leiders niet meer gekozen, maar door Poetin benoemd - ls), begon hij buitenlandse vijanden te zoeken en verklaarde de oorlog aan ongehoorzame oligarchen.'

Ook Levada noemt Chodorkovski een slimme zakenman, die veel voor de economie heeft betekend. 'Chodorkovski werd te machtig. Poetin heeft persoonlijk wraak op hem genomen door hem te vernederen. Hij maakt gebruik van het feit dat de meeste mensen hier een hekel hebben aan rijken.'

Rusland verkeert in een diepe crisis, zegt Levada. 'De oppositie is hopeloos verdeeld en deels gekocht. Poetin heeft een machtsmonopolie. Iets als in Oekraïne is hier zonder oppositie van betekenis onmogelijk. Er is dan wel geen sprake van massale repressie, maar Poetin rekent af met individuen. De fsb is altijd bij de hand om iemand op te pakken, maar veel belangrijker is de rol van het openbaar ministerie. Dat eet uit Poetins hand.' Poetins geluk is dat het de mensen beter gaat. Vroeger was een derde van de bevolking arm, nu nog maar een kwart, zegt Levada. Maar dat drijft allemaal uitsluitend op de olie. Als de olieprijs inzakt, is het met de economie gedaan.

Ik ben nog niet binnen of de conservatieve filosoof Aleksandr Tsipko, commentator van de Literatoernaja Gazeta, barst los. Hij heeft net zijn stuk voor de krant ingeleverd over de Tulpenrevolutie in Kirgizië, voor hem het zoveelste bewijs dat het Westen uit is op de vernietiging van Rusland en zijn invloedssfeer. 'De Europese cultuur, en de christelijke Russische hoort daarbij, is altijd ideologisch en agressief geweest. Het marxisme is zuiver Europees en Rusland is voor jullie de speeltuin geweest waarin jullie met dat marxisme hebben geëxperimenteerd.' Het is een oude deun die Tsipko vijftien jaar geleden ook al tegen me afdraaide. Maar terwijl de filosoof toen optimistisch gestemd was, is zijn hoop nu de bodem in geslagen.

Tsipko steunt Poetin, al noemt hij hem een 'tamelijk zwak persoon'. De situatie in Rusland is ook volgens hem 'gevaarlijk instabiel'. 'De gruwelijke privatisering van de jaren negentig heeft mensen in een mum van tijd in miljardairs veranderd met desastreuze gevolgen. Dat heeft niemand in die jaren doorgehad. Jullie westerse trotskistische economen hebben dat allemaal krachtig ondersteund. De misdaad is hier gelegaliseerd en nu is het niet meer mogelijk de wet in ere te herstellen. Rusland is moreel gesproken failliet. Onze hele productie komt tot stilstand, het sociale weefsel wordt vernietigd, maar de staat voelt zich niet meer verantwoordelijk. Dit land is doodziek.'

Volgens Tsipko bestaat de oppositie uit typische marxisten en bolsjewieken, die Rusland voor de zoveelste keer te gronde willen richten. 'Geef mij dan maar Poetin met zijn Petersburgse bende.' Een gezonde oppositie kan in Rusland niet bestaan, omdat er geen normale elite is die belang heeft bij het behoud van de staat. 'En de Russische patriotten zijn geen haar beter dan de joodse kosmopolieten. Na de val van het communisme geloofde ik in de restauratie, in de ideologie van de Verlichting, maar ik heb me vergist. En het Westen bemoeit zich overal mee zonder er iets van te begrijpen! De Amerikanen zijn zó oppervlakkig, zij snappen niet hoe moeilijk het is aan het communisme te ontsnappen. Wij hadden onze hoop op het Westen gesteld, maar dat is grof en cynisch gebleken. Kijk naar Tsjetsjenië: overal ter wereld worden separatisten onderdrukt, maar wij worden op de vingers getikt.'

Boos is hij niet, zegt Tsipko, maar wel zwaar teleurgesteld. De arrestatie van Chodorkovski noemt hij zinloos, maar de man heeft het aan zichzelf te danken. 'Hij heeft bloed aan zijn handen. Hij is bepaald geen engel, maar hij vergat dat hij in Rusland woont: hier heeft men van iedereen kompromat (compromitterend materiaal - ls). Chodorkovski heeft gewoon de spelregels overtreden.' Tsipko verontschuldigt zich, hij moet de proeven van zijn artikel over de Kirgizische Tulpenrevolutie corrigeren. Ten afscheid zegt hij: 'Onze intelligentsia heeft het land helemaal niets gegeven.'

Enigszins uit het veld geslagen verlaat ik het vervallen gebouw van de Literatoernaja Gazeta. Alle kranten waar ik was huizen in afgetrapte kantoren. Ze hebben het moeilijk. Hun oplagen zijn piepklein en de overheid heeft hun de verkoop in de metro verboden. De televisie is gelijkgeschakeld, elke donderdag komen de hoofdredacteuren van de tv en de belangrijkste kranten in het Kremlin bijeen om te horen welk nieuws er gebracht moet worden. Journalisten vertellen over intimidatie door de overheid, vreemde telefoontjes, duistere mannen in het trappenhuis.

Voor mijn vertrek ga ik nog even langs bij het Chodorkovski Press Center. De medewerkers geven me T-shirts met het opschrift Khodorkovski Go Home! Chodorkovski zit in een cel met vier andere gevangenen, hij mag twee keer per maand door een glaswand met zijn vrouw praten en een keer per maand met zijn ouders. De openbaar aanklager heeft tien jaar geëist.

De econoom Auzan is vorige maand naar de rechtszaal gegaan om een paar woorden met Chodorkovski te wisselen. 'Hij houdt zich goed, maar is wel doodop.' Volgens Auzan zit Poetin met de hele zaak in zijn maag. 'In Rusland houden ze van gevangenen. Hoe langer Chodorkovski zit, hoe populairder hij wordt. Die man heeft beslist charisma.'

De meeste intellectuelen die ik spreek steunen Chodorkovski. Als ik vraagtekens plaats bij zijn illegale handel en wandel, zegt iemand: 'Luister, iedereen die de laatste 15 jaar in Rusland heeft gewoond en gewerkt, heeft de wet overtreden en kan op elk moment gearresteerd worden.' Een vriendin formuleert het zo: 'Wij hebben allemaal boter op ons hoofd. Daarom begrijpen wij Chodorkovski zo goed.'

Ik verlaat Moskou met tegenstrijdige indrukken. Mijn vrienden gaat het goed, maar de staat lijkt te verkruimelen. De filosoof Tsipko formuleerde het zo: 'Rusland zal langzaam maar zeker verder degraderen en stukje bij beetje de sovjet-erfenis opeten.' Econoom Auzan denkt dat het land, na het verjagen van de grote tycoons, nu in handen zal vallen van 'kleine roversbenden'. En volgens politicus Javlinski heerst in Rusland nog steeds het adagium Tsjelovek - moesor (de mens is een stuk vuil). M

Laura Starink is redacteur van NRC Handelsblad.

Het vonnis in de zaak-Chodorkovski is uitgesteld tot 16 mei.

[streamers]

'In Rusland houden ze van gevangenen.

Hoe langer Chodorkovski zit, hoe populairder hij wordt.'

In heel Moskou hangt dit affiche van de nieuwe tv-serie 'De KGB in smoking'. De geheime dienst (tegenwoordig de FSB) is onder Poetin fashionable geworden.