Vati bedankt

Volgens het stramien van zijn televisieserie over de familie van Thomas Mann, maakte Heinrich Breloer een serie over Hitlers architect Albert Speer, met diens kinderen in de hoofdrol. Van de gentleman-nazi blijft niets over.

Avondschemering in Berlijn. Het heeft net geregend. De straten glimmen. Het Konzerthaus van Karl-Friedrich Schinkel op de Gendarmenmarkt is nog nat. Donker steekt het af tegen de grijze lucht. Op de zesde verdieping van het Hilton kijkt regisseur Heinrich Breloer door een klein raam naar de fraaie muziektempel.

,,Hij wilde een Schinkel worden. Maar in de Republiek van Weimar was geen geld. Plotseling kwam er iemand die zei: Schinkel? Nee, groter! Zo groot als de piramides! En dan bouwt hij een stadion waar de Piramide van Cheops drie keer in past. Een stadion voor 400.000 mensen. Omdat de Olympische Spelen in de toekomst altijd in Duitsland zullen zijn.''

De architect en zijn bouwheer. Ze bouwden voor de eeuwigheid. ,,Uw man zal gebouwen voor me neerzetten zoals ze in vierduizend jaar niet gebouwd zijn'', zei de opdrachtgever eens tegen de vrouw van de architect. Dat was geen grapje. Dat was echt. ,,Het was geen spel.''

Speer en Hitler. Ze hadden ook grootse plannen met Berlijn. Een nieuwe regeringswijk. `Germania'. Met een `Grote Hal', op de plek waar nu de kanselarij van Gerhard SchRÖder staat. Met een koepel zo groot als een berg. Driehonderd meter hoog. Ruim tien keer het Brandenburger Tor. Zeventien keer zo groot als de Sint Pieter in Rome.

Breloer kijkt weer uit het raam, naar de grijze lucht. ,,Dan zouden wij nu hier zitten en boven alles die witte koepel zien. Boh, zouden wij dan moeten zeggen, dat waren nog eens tijden. Dat was de ambitie. Bouwen en onsterfelijk worden.''

Speer und Er. Waarom moet de wereld zich in 2005 opnieuw met dat duo bezighouden? Zestig jaar na de zelfmoord van de bouwheer, een kwart eeuw na de dood van de architect?

,,Speer was een van de belangrijkste mannen van het Derde Rijk, hij was een van de machtigste ministers, hij was een van de beste vrienden van Hitler. En alles wat we over hem weten, weten we uit zijn biografie. Veel daarvan is gelogen. Hij heeft dingen verzwegen, weggelaten, vergeten, verdrongen. Hij heeft een aangenaam beeld van zichzelf gecreëerd. En het is zeer wel mogelijk dat hij direct betrokken was bij de allergrootste misdaden. De film probeert er achter te komen: wie was die man?''

Ontkenning

Albert Speer (1905-1981), architect en minister van bewapening, werd in Neurenberg veroordeeld tot 20 jaar cel. Nadat hij in oktober 1966 uit de geallieerde gevangenis in Spandau werd ontslagen liet hij de journalist Joachim Fest een biografie schrijven, Erinnerungen. Het werd een bestseller. Speer nam verantwoording op zich voor het Derde Rijk, maar hij ontkende dat hij van de genocide op de hoogte was. ,,Hij zei: `Ik was de vriend van Hitler, maar, u moet me geloven, van de Holocaust wist ik niks.'''

Het is een nogal onwaarschijnlijk verhaal. `Vriendje van Hitler ziet genocide over het hoofd.' Nog verbazingwekkender dan Speers lezing over Speer is de reactie van het Duitse publiek als hij in 1969 zijn levensverhaal opdist.

,,Speer werd gezien als een `engel die uit de hel kwam'. Alsof hij een onschuldig lam was. Een Parsival die door het Derde Rijk gereden was en die van niets wist en niets had gedaan.''

Speers boek werd gekocht en gelezen. Het verhaal was goed verteld. De hoofdpersoon toonde niet alleen berouw, hij was ook intelligent. Hij kon meepraten over de juiste interpretatie van Beethoven. Hij had ook goede dingen gedaan. Hij had zich verzet tegen Hitlers bevel om niets dan verschroeide aarde achter te laten. Hij had het leven van de musici van de Berliner Philharmoniker gered. En hij zag er ook nog eens goed uit. Leni Riefenstahl vond dat de meeste nazi-kopstukken onaangename smoelen hadden. Speers portret knipte ze uit de Völkische Beobachter. Ze vond hem een knappe jongen.

De Duitsers geloofden Speer graag. Zijn verhaal was hun verhaal. Waren zij niet ook verleid door het kwaad? Meegelopen met de rattenvanger? Ook zij begroeven schuld en schaamte al jaren onder het befaamde: ,,Ich habe es nicht gewusst.''

Wetenschappers hebben al lang geleden vraagtekens gezet bij de legende van Speer. En ook Joachim Fest publiceerde dit voorjaar een revisie, Die unbeantwortbaren Fragen. Maar het beeld van Speer werd, zegt Breloer, nog niet op grote schaal gecorrigeerd. ,,De populaire biografie heeft zich vastgezet in het collectieve bewustzijn.''

Het ondraaglijke beeld van de `gentleman-nazi' mocht niet blijven bestaan. Dus maakte Breloer een film. Over Albert Speer. Over de mythe en de feiten die de mythe weerleggen. En over Hitler. En over hun mannenvriendschap. En over het nationaalsocialisme. En over Neurenberg. En over een maatschappij die de legende van Speer maar al te graag accepteerde. Een vierdelige serie. Een televisiefilm in drie delen en als epiloog een documentaire waarin de bewijsvoering tegen Speer nog eens wordt samengevat.

Maar vóór alles maakte Breloer, geboren in 1942 in Gelsenkirchen, een film over zijn eigen generatie. Een film over de oorlogskinderen die een leven lang hebben geworsteld met de wandaden van hun ouders.

,,We zijn in de jaren vijftig naïef opgegroeid. Als we gingen kamperen in Scheveningen begreep ik niet waarom sommige mensen zo kwaadaardig tegen me waren. Wat hadden mijn ouders uitgespookt? Er werd niet over gesproken. Ik was op een katholiek internaat. We moesten weer vroom worden, maar hoefden niet alles te weten. In de jaren zestig zijn we erachter gekomen.

,,Opeens kwam er een boek uit waarin iemand zei: `Ik was zijn vriend en ik wist van niets.' Onze ouders hoorden dat graag. `Zie je wel, de vriend van Hitler wist het niet! En mij wil je niet geloven. Ik was een kleine luitenant in Rusland, hoe moest ik weten dat Auschwitz bestond? Zelfs hij wist het niet.'''

Breloer maakte in 2001 furore met een televisieserie over de familie van Thomas Mann. Hij vertelde het verhaal van de kunstenaarsfamilie volgens een unieke techniek. In Die Manns wisselde hij filmscènes met acteurs (Armin Mueller-Stahl als Thomas Mann) af met archiefmateriaal én met eigen vraaggesprekken (zoals met Thomas Manns jongste dochter Elisabeth Mann Borgese). Een gewaagd procédé. Het origineel en de acteur, vrijwel bovenop elkaar. Maar het werkte.

Met Speer volgde hij dezelfde methode. Sebastian Koch speelt Speer als een man die een vreemde is in zijn eigen leven. Onthecht. De Oostenrijker Tobias Moretti speelt Hitler. Een sluw mannetje dat is opgestaan uit de goot.

Binnen een half jaar krijgt Duitsland daarmee de tweede Hitler voorgeschoteld. Na de `menselijke' Hitler van Bruno Ganz uit Der Untergang, speelt Moretti nu een sociaal-intelligente Hitler, een ordinaire charmeur. Breloer: ,,Hij heeft de charme van een Oostenrijkse Oberkellner, die met gloedvolle ogen zegt: `Ah, meine liebe Frau Speer!' Hitler was tricky. De toeschouwer moet niet van hem gruwen, maar met hem meegaan en zich afvragen hoever hijzelf met hem mee zou zijn gegaan.''

De charme van Hitler en het talent van Moretti komen tot uitdrukking tijdens een magistrale scène waarin Speer Hitler zijn maquette van Germania toont. Germania is zo gepland dat het parlementsgebouw, de Rijksdag, op den duur eenvoudig verwijderd kan worden. Hitler: ,,Zo, zo. U wilt de Rijksdag kwijt. U verleidingskunstenaar.'' Speer: ,,Zo is de jeugd van tegenwoordig.'' Hitler: ,,Jullie hebben ook helemaal geen respect voor al die oude dingen. Zo zijn jullie.'' De tekst is authentiek. Als Moretti haar uitspreekt lacht hij zijn leepste lachje.

De woordenwisseling aan de maquette is ook een van de momenten in film waarop Breloer de kijker laat voelen dat er erotiek in de lucht hing als de architect en de bouwheer elkaar ontmoetten. In een andere scène trekt Hitler speels aan het manchet van Speers overhemd.

Koch en Moretti spelen fraaie rollen. Ze zijn de sterren van Speer und Er. Zij sieren de affiches, hun naam staat prominent op de aftiteling. Maar ze spelen niet de hoofdrol.

Breloer zoekt de waarheid over Speer samen met diens kinderen. De buurkinderen van Hitler uit Berchtesgaden. Breloer confronteert ze met de feiten over hun vader. Vaak op locatie. Pas als je de ogen van de kinderen ziet, weet je waarom Breloer deze film moest maken.

Albert Speer jr. Beroemd architect. Stottert sinds de dag dat de familie aan het einde van de oorlog uit Berchtesgaden moest vluchten. Arnold Speer. Een zachtmoedige plattelandsarts. Heeft vanaf de val van Stalingrad tot 1945 zijn geheugen uitgewist. Volledig. Hilde Schramm, pedagoog, socioloog, vroeger politica in Berlijn, kan zich niet meer herinneren dat ze op de Obersalzberg bloemetjes plukte voor Onkel Hitler. ,,Ik was er vaak. Ik heb dat met geweld weggestopt.''

De reacties van de kinderen op de speurtocht naar hun vader lopen sterk uiteen. Albert jr. kan enigszins ontspannen over hem vertellen. Hij levert sarcastisch commentaar bij de vakantiefilmpjes van de familie, opgenomen op het terras van Hitler. ,,Hij was lekker vet. Zijn pak past niet meer goed. Zijn buikje puilt uit.'' Hilde, daarentegen, weegt zorgvuldig elk woord.

Arnold zoekt in stilte naar de verdwenen beelden uit zijn jeugd. Hij begreep pas dat zijn vader een oorlogsmisdadiger was toen hij een jaar of twintig was. Hij neemt Breloer mee naar zijn garage. Onder een zeiltje staat de laatste auto van zijn vader. Hij zegt dat hij hem nooit zal verkopen. Wat wilt u nu nog van uw vader? ,,Ha! Waarschijnlijk, zoals de hele wereld, geliefd worden – ook al is hij dood.''

Generatiegenoot

Friedrich Wolters, ook architect, is een generatiegenoot van Albert en Arnold. Friedrich is de zoon van de architect Rudolf Wolters, een vriend en naaste collega van Speer. Wolters smokkelde van alles en nog wat de gevangenis in. Wolters zamelde geld in voor de familie. Op de slaapkamer van Wolters hing een foto van Speer en Hitler, twee donkere figuren, wandelend in de sneeuw. Wolters is zwaar teleurgesteld in zijn goede vriend als blijkt dat deze zich systematisch van de nazi's distantieert om het vege lijf te redden.

Friedrich duidt zijn vader alleen aan als `Rudolf Wolters'. ,,In de jaren vijftig kreeg ik van Rudolf Wolters een auto.'' Het was een Volkswagen Kever. Kenteken: COE AH 88. Friedrich denkt dat AH staat voor de stad Ahaus. Pas jaren later zegt zijn vader dat Adolf Hitler was bedoeld.

Zijn vader had ook een auto. Kenteken COE H88. Totdat Breloer bij Wolters binnenstapt weet Friedrich niet wat dat kenteken betekent. Heil Hitler. (De `H' is de achtste letter uit het alfabet.) Het gelaat van Friedrich Wolters verstart. Na al die jaren. En hij wist al zó veel over zijn vader.

Als Heinrich Breloer aan de Gendarmenmarkt over de kinderen Speer spreekt vervalt soms het onderscheid tussen de Speers en de naoorlogse generatie. ,,Ze moesten leven met de onzekerheid over wie hun ouders waren. Ze moesten een nieuwe biografie ontwikkelen, mijn generatie. Omdat ze vermoedden dat hun ouders bij grote misdaden betrokken waren moest hun leven vooral ánders worden, een tegenontwerp. Wij zijn de Bondsrepubliek.

,,Je kunt zien hoe moeilijk het voor dit land was om anders te worden. Je kunt het zien in de gezichten van de kinderen. Omdat we altijd terugdeinsden voor de blik in de afgrond, we hadden altijd angst om het op te zoeken. Je kunt Duitsers nog steeds de stuipen op het lijf jagen met de vraag: waar was je vader?

,,Nu loopt hun loopbaan op zijn eind. Ze hebben het gered. Ze hebben nu de moed om zich in het laatste derde van hun leven met die vragen bezig te houden, die ze aan het begin van hun leven niet mochten stellen. Hun moeder heeft altijd gezegd: `Wij Speers moeten stilletjes door het leven gaan.'

Ondermijnen

Speer und Er is op de eerste plaats een artistiek product en pas op de tweede plaats een journalistiek verslag. Toch verrast Breloer steeds weer met feiten die Speers `onschuld' ondermijnen. Hij maakt daarbij gebruik van historisch onderzoek dat is verricht nadat de befaamde biografie verscheen. Het is veelal circumstantial evidence, maar genoeg voor een onwrikbare aanklacht.

In het concentratiekamp Mittelbau-Dora bouwden dwangarbeiders onder erbarmelijke omstandigheden ondergrondse productielijnen voor V2-raketten. Dora viel onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van bewapening. Speer kwam er op bezoek. Een dwangarbeider verklaart hem daar gezien te hebben. Speer zei na zijn vrijlating dat hij de arbeidsomstandigheden in Dora heeft verbeterd. Dat was niet waar.

Om het grote Deutsche Stadion in Neurenberg te kunnen bouwen had Speer roodgraniet nodig. Dat komt uit de Vogezen. Uit een concentratiekamp dat hij zelf laat oprichten. Eind jaren dertig financiert Speer de afbouw van gesteente in diverse concentratiekampen, waar dwangarbeiders worden ingezet onder het motto `Vernietiging door Arbeid'. De SS betaalt hem in natura terug.

Om Germania te kunnen bouwen, midden in een overvol Berlijn, moet Speer op grote schaal woningen afbreken. Waar moeten de bewoners heen? Speer weet raad: ze kunnen verhuizen naar de woningen van joden. Die gaan toch weg. Speer begint met het verdrijven van joden in september 1938, vóór de Rijkskristalnacht. Het idee is zo gewaagd, dat hij Hitler eerst om toestemming moet vragen. Speer geeft de Gestapo vervolgens de adressen van 5.000 Joodse gezinnen die in 1941 gedeporteerd worden. Op weg naar zijn werk ziet hij ze in het westen van Berlijn op een perron staan. De bouw van Germania ligt dan al stil.

Speer verstrekt, in 1942, ook het geld voor de uitbreiding van Auschwitz. Hij verlangt gedetailleerde budgetten. Op de begrotingen staan ovens, crematoria en vier lijkenhallen. Op de archiefmap staat: `Ten behoeve van Sonderbehandlung'.

Aan de Gendarmenmarkt spuugt Breloer op zijn duim en duwt hem op het tafelbad. ,,Natuurlijk heeft hij nergens zijn bloedige vingerafdruk achter gelaten.'' Nog steeds is de regisseur op zoek naar de `missing link', het definitieve bewijsstuk. ,,Hij mag niet ontsnappen.''

Breloers verbetenheid is begrijpelijk gezien de hardnekkigheid van de mythe en de worsteling van zijn generatie met de misdaden van de ouders. Wie niet tot die Duitse generatie behoort heeft het met Speer een stuk eenvoudiger. Mochten er al twijfels bestaan over de schuld van Speer, dan zijn die na Speer und Er definitief uit de weg geruimd. Wat blijft is het onrustbarende verhaal van een `intelligente nazi' en de verwoesting die hij aanrichtte in het leven van zijn kinderen.

Twee weken geleden kreeg Breloer een telefoontje van Arnold. Hij wil die auto van zijn vader nu toch verkopen.

`Speer und Er' wordt uitgezonden op 9, 11 en 12 mei om 20.15u bij de ARD op Duitsland 1. Deel vier, de documentaire, volgt op 12 mei om 23.30u. Het is nog onzeker of de serie op de Nederlandse televisie zal worden uitgezonden.

Inl.: www.speer-und-er.de