Met de Duitsers wordt het niks meer

Het Wirtschaftswunder heeft het totale failliet van Duitsland na de oorlog aan het zicht onttrokken. Verslagen van ooggetuigen zijn daarom onthullend.

Het huidige Duitsland is een voorbeeldige democratie, maar niets wees daarop toen de Duitsers op 8 mei 1945 capituleerden. Na de Duitse nederlaag in de Eerste Wereldoorlog werd ook nooit fundamenteel afgerekend met de autoritaire staat van Wilhelm II, en weinig wees erop dat dit na 1945 anders zou gaan.

`We bereiken de mensen niet. We vinden geen manier om tot hun hoofden en harten door te dringen', schreef Carl Zuckmayer in zijn nu herdrukte Deutschlandbericht. De Duitse schrijver en dramaturg, wiens stukken twaalf jaar verboden waren geweest in Hitlers Duitsland, emigreerde in 1939 naar de Verenigde Staten. Hij was een van de eerste ballingen die in 1946 naar Duitsland mocht terugkeren. Niet slechts als voormalig emigrant, die beroemd werd met Der Hauptmann von Köpenick, maar als civiel `cultuurofficier' in Amerikaanse dienst bracht Zuckmayer verslag uit aan het ministerie van Oorlog over de fysieke en mentale staat waarin het land zich bevond. Van november 1946 tot april 1947 reisde Zuckmayer kris kras door Duitsland.

De jaren tussen de capitulatie en de invoering van de D-mark in 1949 horen tot de vergeten jaren uit de jongste Duitse geschiedenis. De verhalen over op drift geraakte, hongerende mensenmassa's – voormalige krijgsgevangenen, miljoenen etnische Duitsers die hardhandig uit het Oosten van Europa waren verdreven (Vertriebenen), overlevenden van de holocaust, daklozen en nazi's op de vlucht – het onbeholpen denazificatieprogramma en het haperend economisch herstel, sneeuwden onder door het beginnende Wirtschaftswunder in de jaren vijftig en de dramatische opdeling van Duitsland door de twee machtsblokken van de Koude Oorlog.

Dat maakt het reisverslag van Zuckmayer een des te interessanter ooggetuigeverslag van de materiële en morele ruïnes van zijn Heimat. De toekomst van Duitsland was nooit eerder zo onvoorspelbaar en de chaos zo enorm als in deze jaren. Net als de Britse schrijver en voormalig oorlogscorrespondent Max Hastings, die in De slag om Duitsland de ineenstorting van het nazi-regime beschrijft, is Zuckmayer diep gegrepen door de vernietiging. `De aarde zal beven als we het toneel verlaten', zo citeert Hastings de laatste overgeleverde uitspraak van Goebbels. Hij had geen woord teveel gezegd. Van Berlijn was niets meer over dan herinneringen. `De orgie van plundering, verwoesting en verkrachting die volgde op de overwinning van het Rode Leger in Berlijn, leek Stalin een terechte schadeloosstelling voor de inspanningen van zijn soldaten en een gepaste tuchtiging voor het Duitse volk', schrijft Hastings.

Hij eindigt waar Zuckmayer met zijn expeditie door `niemandsland' begint. Hoeveel was er nog over van de nationaal-socialistische ideologie? Hoe groot was de haat tegen de overwinnaars? Was er sprake van dankbaarheid omdat de dictatuur was verdwenen? Zuckmayer vindt van al die opvattingen sporen terug in de vele gesprekken die hij voert met talloze mensen; zwarthandelaren, hoeren, soldaten, nazi's en gedesoriënteerde jongeren. Zijn verslagen zijn doordrenkt van bezorgdheid over de jeugd, over hun verbittering, vereenzaming en hun gebrek aan perspectief.

Een ding wordt zo heel helder: de Amerikaanse bezetting is aanvankelijk allesbehalve een succes. Het denazificatieprogramma is volgens Zuckmayer vastgelopen in willekeur en bureaucratie. Het lukt niet de harten van de Duitsers te veroveren, zoals het tegenwoordig heet bij de Amerikaanse bezetting van Irak. Zuckmayer noemt de opdracht aan Amerikaanse soldaten om geen nauwe betrekkingen aan te gaan met Duitsers een `grove fout'. Zodoende kreeg de goed doorvoede bezettingsmacht geen inzicht in de behoeften van de bevolking. Aan Duitse kant leidde strubbelingen met de bezetter vaak tot een onaangename mengeling van zelfmedelijden en cynisme. Daarnaast constateert Zuckmayer een opnieuw oplevend antisemitisme.

Eerder al had de Australische journalist Osmar White in Conquerors' Road (nu in het Duits vertaald als Die Strasse des Siegers) geconstateerd dat het omgangsverbod van meet af aan slecht werkte. Dat gold ook voor het voornemen om leden en actieve aanhangers van de NSDAP uit alle verantwoordelijke functies te zetten. Dat zou hebben geleid tot de verdere ineenstorting van het bedrijfsleven, de financiële wereld en ook de ambtenarij.

Aanvankelijk luidde de boodschap van de Amerikaanse generaal Eisenhower aan zijn soldaten in Duitsland: `We komen als veroveraars'. De behandeling van Duitse burgers moest hard zijn. Uiteindelijk gaven weinig Britse en Amerikaanse soldaten daar gehoor aan. Dat maakt ook de Amerikaanse hoofd-aanklager Robert H. Jackson duidelijk in zijn beroemde openingsrede van de Neurenbergse processen tegen 24 topfunctionarissen van Hitlers regime: `We willen niet het hele Duitse volk beschuldigen. We weten dat de nazi-partij niet op grond van een meerderheid van de afgegeven stemmen aan de macht kwam. Als de Duitse bevolking het nazi-programma vrijwillig had aangenomen, had men in de begindagen van de partij geen Sturm-troepen nodig gehad, geen concentratiekampen of Gestapo, instellingen die men direct na de nationaal-socialistische machtsovername invoerde', aldus Jackson.

Het staat beschreven in Der Nürnberger Lernprozess. Von Kriegsverbrechern und Starreportern, van de Duitse journalist Steffen Radlmaier. In deze boeiende reportages van internationale topjournalisten en schrijvers (Ernest Hemingway, John Dos Passos, Martha Gellhorn) over Neurenberg, wordt pijnlijk duidelijk dat het tribunaal bij een groot deel van de Duitsers nauwelijks tot een nieuw verantwoordelijkheidsbesef leidde, maar tot een nog sterkere verdringing, mede omdat ze andere zorgen hadden en van dag tot dag moesten zien te overleven.

`Wat wij de Duitsers vandaag aandoen, zullen we ons zelf aandoen', zo formuleerde Zuckmayer de kern van zijn boodschap aan de Amerikaanse autoriteiten. De geschiedenis heeft aangetoond dat zijn uiteindelijke vertrouwen in de jeugd realistisch was. Toen Zuckmayer zijn verslag schreef, was Amerika al bezig zijn politiek ten aanzien van Duitsland aan te passen. De Koude Oorlog hing in de lucht. Om te verhinderen dat de Sovjet-Unie uit de desolate economische situatie in Duitsland en Europa munt zou slaan, werd besloten via grootscheepse `heropvoeding' en Marshall-hulp een stabiel en produktief Duitsland op te bouwen. Economische en vooral ook morele wederopbouw zijn de belangrijkste voorwaarden gebleken om in Duitsland een stabiele democratie te kunnen vestigen. Daaruit zou wellicht een les te trekken zijn voor de complexe situatie in het huidige Irak.

Max Hastings: De Slag om Duitsland. Vertaald uit het Engels door Fred Hendriks e.a. Balans, 705 blz. €34,50

Osmar White: Die Strasse des Siegers. Piper Verlag, 294 blz. €14,-

Carl Zuckmayer: Deutschlandbericht, für das Kriegsministerium der Vereinigten Staaten von Amerika. Wallstein Verlag, 306 blz. €28,–

Steffen Radlmaier (samenstelling): Der Nürnberger Lernprozess. Von Kriegsverbrechern und Starreportern. Eichborn Verlag, 351 blz. €25,90 De Nederlandse vertaling verschijnt dit najaar bij uitgeverij Cossee.