Doodlopend kruispunt

De titel kan voor de Nederlandse lezer behoorlijk misleidend zijn. Het boek is namelijk niet gesitueerd in Californië maar in een klein deel van Chicago, even afgebakend als de tijd waarin het zich afspeelt: de maanden van de crisis rond de Amerikaanse gijzelaars in Iran, tussen november 1979 en januari 1981. Het California uit de titel staat voor California Avenue, een doorgangsweg die welvarend en minder welvarend Chicago van elkaar scheidt, en die niet zozeer een kruispunt is, als wel een economische scheidslijn, al dan niet te overschrijden voor sociale klimmers en dalers, zoals in de oorspronkelijke titel Crossing California duidelijker wordt geimpliceerd.

Adam Langer volgt in deze debuutroman drie gezinnen-met-aanhang aan weerszijden van California Avenue. Als je hun geschiedenissen samenvat belooft dat veel. Allereerst is daar het joodse gezin Rovner; Pa Michael lijkt zijn seksuele obsessies genetisch te hebben overgedragen op zijn zoon Larry die ze vooralsnog sublimeert in een heavy metal band met de naam Rovner! en die tekstueel volledig voor de Israëlische zaak lijkt te gaan. Moeder Ellen is uitgekeken op haar man en op haar praktijk als therapeute; ze zoekt haar bevrediging in het promoten van Michaels latente homoseksualteit en in exotische avontuurtjes waarbij ze vaker wél dan niet door haar nare, kleptomane dochter Lana in de wielen wordt gereden.

Ook joods is de al evenzeer borderline-achtige familie Wasserman, met aan het hoofd vader Charlie, de sul van het boek en de twee flamboyante dochters Michelle en Jill, van wie de eerste, de oudste, zich zo mateloos in de wereld van drugs en ongeremde seks heeft gestort dat voor Jill weinig meer te rebelleren overblijft.

En dan is daar nog het gezin Silvermann/Wills, niet joods maar Afro-Amerikaans, van wie moeder Deirdre allang afstand gedaan heeft van pa, de onbetrouwbare hustler Carl, terwijl ze wel liefdevol wordt bijgestaan door hun ambitieuze en misschien wel talentvolle zoon Muley, die op zijn beurt vooral zijn artistieke gaven aanwendt om Jill Wasserman voor zich te werven.

Zoals uit deze heel beknopte samenvatting blijkt: voldoende stof voor een kleurrijke roman, en kleurrijk is het boek af en toe wel degelijk. Na een wat wijdlopig begin, waarin het niet altijd even makkelijk is de contouren van de diverse personages in beeld te krijgen, laat Langer de verhaallijnen geleidelijk en organisch elkaar kruisen zodat rond het midden van het boek de indruk van een zekere cohesie, een door de auteur opgelegde structuur lijkt te ontstaan. Maar helaas bezwijkt die indruk in de tweede helft van het boek onder een overdaad aan tijdsgebonden details en vooral aan de onmacht van de auteur, of een gebrek aan wil, dictator te willen zijn over het door hem geschapen universum.

De voornaamste oorzaak voor het falen is het misverstand dat je de lezer een doe-het-zelf pakket kunt aanbieden waarmee hij empathisch aan het knutselen kan gaan. Dat gebeurt wel vaker, maar zelden heb ik zo de neiging gehad om uit te roepen: hee, dat was de afspraak niet! Langer heeft het bouwmateriaal in handen (een overdaad aan gedetailleerd materiaal), maar hij heeft verzuimd de architect te zijn. Dat heeft meer dan vierhonderd pagina's tot gevolg die, als je ze in grafiek zou optekenen, een vrij saaie rechte lijn opleveren en maar nauwelijks de op- en neerwaartse curven van plots en sub-plots vertonen die nodig zijn om de aandacht gevangen te houden. Want in plaats van iets van authenticiteit aan het verhaal te verlenen verveelt de overdaad aan details over tijd en plaats vaak, veel te vaak. De historische paraplu van de gijzelaarscrisis in Iran is ook niet meer dan een overbodig en vooral pretentieus lapmiddel.

Maar wat het meest dodelijk is voor Langers methode is zijn bijna consequente gebruik van de indirecte rede. Zonder echte dialogen is zijn stijl op zijn zachtst gezegd vlak en onenerverend; ik heb geen enkele alinea kunnen aanstrepen met een bijzondere observatie. Toch heeft het boek elementen die goed genoeg zijn om je af te vragen waarom de auteur het niet anders heeft gedaan. Waarom zo'n lijvige roman met verschillende invalshoeken? Veel van de personen die hij introduceert zijn in potentie interessant genoeg om individueel uit te diepen. Maar dan scherper, met meer gevoel voor dramatische spanning. Een mooie novelle over bijvoorbeeld de familie Wasserman, in dezelfde tijd geplaatst, had gezien Langers inzicht in detail en interactie iets moois kunnen opleveren. Helaas pikt een Amerikaanse uitgever dat zelden meer van een debutant. Write epics or perish. Ik ben benieuwd of een potentieel interessante schrijver als Langer dit syndroom zal overleven.

Adam Langer: Kruispunt California. Vertaald door Gerda Baardmans en Marian Lameris. Prometheus, 435 blz. €25,--