`PvdA schrapte de rondvraag in Menterwolde'

In tien gemeenten bezit één partij de absolute meerderheid. Deel 2 van een serie: hoe de politieke verhoudingen in het rode Menterwolde verstoord raakten.

Het is heel simpel, zegt Willem Kloosterling. Hij schuift in zijn stoel, de wandelstok in de hand. Met harde stem: ,,Wie in Muntendam woont, is socialist.''

,,Nou, een echt rode familie zijn we niet meer'', zegt Luit Assink, die aan hetzelfde tafeltje zit. ,,Ik heb in de jaren zeventig in de gemeenteraad gezeten. Leuk was dat, een hecht groepje. Dat is niet meer zo.''

Anneke Nieboer: ,,We hebben gestreden voor de landarbeiders.''

Kloosterling: ,,Tegen de herenboeren. Die haat zit er nóg, bij de oudjes.''

Nieboer: ,,Maar nu wil iedereen bij ons horen. Je ziet ze komen, de overlopers, nu vooral weer van D66. Ze willen belangrijk worden in het dorp. Raadslid ofzo.''

Het groepje zit aan een tafel in het dorpshuis van Muntendam, gemeente Menterwolde. Het is 1 mei, de dag van de arbeid. Circa zeventig partijleden, vrijwel allemaal ouder dan 65, zijn op komen dagen om de socialistische feestdag te komen vieren. De leden vermaken zich tussen de toespraken door met een Shantykoor, gehaktballen en de Internationale.

En nu, zegt zangeres Joyce in de microfoon, is het tijd voor een droevig liedje. Joyce, zwarte hoed, zwarte kleren, gaat terug naar 1904, de tijd van de grote socialist Domela Nieuwenhuis. De band start en met een snik in de stem zingt ze over Jantje, ,,een haveloos ventje''.

De gemeenteraadsverkiezingen van maart 2002 liepen uit op een drama voor de PvdA. De partij moest landelijk 231 zetels inleveren. Maar in de Groningse gemeente Menterwolde wist de PvdA haar machtsbasis juist te versterken. De partij won een zetel en kreeg met acht van de vijftien zetels de meerderheid in de gemeenteraad. Twee van de drie wethouders én de burgemeester zijn PvdA'er.

Menterwolde (12.500 inwoners) is een verdeelde gemeente, ondanks de absolute meerderheid van de PvdA. Het grootste dorp, Muntendam, is knalrood. De boeren eromheen zijn op de hand van de VVD. Muntendam, het dorp van landarbeiders, kleine handelaren en zigeuners, ging in 1991 samen met het land van de liberale herenboeren, dat kan niet goed gaan. Gruben: ,,Zie het als de rivaliteit tussen Nederland en Duitsland. Je voelt dat het er nog zit.''

Fractievoorzitter Engbert Gruben (61) is trots. Een dag na de 1 mei-viering somt hij thuis de successen op van zijn partij. Er wordt weer een echt socialistische inkomenspolitiek gevoerd. De belasting is maximaal imkomensafhankelijk gemaakt. Voor de minima is een collectieve ziektekostenverzekering afgesloten. ,,Dat hebben acht oprechte socialisten in de raad bereikt.'' Socialisten in Menterwolde, zegt Gruben, ,,weten nog wat solidariteit is''.

Het PvdA-koninkrijkje van Engbert Gruben, noemt fractievoorzitter Mieke Bos van VVD/Algemeen belang Menterwolde. ,,Wat de PvdA-fractie wil, gebeurt. Alles wordt van tevoren besproken, alles is voorgekookt. Ik kom niet uit de streek, het gaat er hier echt dorps aan toe.'' Op regionale en landelijke bijeenkomsten heeft Bos altijd succes als ze vertelt wat haar overkomt. ,,Gegniffel als ik met een voorstel kom. Het reglement van orde bij raadsvergaderingen aanpassen. Alles was naar democratie neigt, hadden ze er aanvankelijk uitgehaald. Zelfs de rondvraag was geschrapt.''

Gruben kan zich boos maken als hij zulke kritiek hoort. ,,Laat ze dan eens met serieuze voorstellen komen. Ik vind dat wij erg weinig tegengas krijgen. Alleen GroenLinks voerde serieuze oppositie.'' Maar die partij (één zetel) zit nu in de coalitie. Ja, zegt Gruben, ,,zij stonden er ook van te kijken dat we ze vroegen''.

Een serie kleine en grote lokale rellen heeft ervoor gezorgd dat de politieke verhoudingen in Menterwolde grondig verstoord zijn. Toenmalig afdelinsgvoorzitter Otto Knottnerus raakte in conflict met de fractie, omdat hij nieuwe namen naar voren wilde schuiven. Hij stapte enkele jaren geleden op. Knottnerus krijgt sindsdien, zegt hij, anonieme bedreigingen. Gruben: ,,Het blijven insinuaties. Hij heeft zijn beschuldigingen nooit hard kunnen maken.''

Burgemeester Meia Lantinga (ook PvdA) stapte twee jaar geleden op, nadat een raadscommissie onder voorzitterschap van Gruben had geoordeeld dat zij niet goed functioneerde. Achteraf ontstond tussen PvdA en oppositie ruzie over de vraag waaRÓm Lantinga eigenlijk weg moest. Ze handelde te weinig in de geest van de PvdA, zei de VVD. Onzin, zegt de PvdA, ze functioneerde gewoon niet voldoende. Gruben: ,,De raad heeft dat unaniem vastgesteld.'' Oud-partijvoorzitter Knottnerus: ,,De oppositie zag te laat dat ze voor een karretje waren gespannen. Toen was het al te laat.''

Na het vertrek van burgemeester Lantinga, twee jaar geleden, schreef een extern onderzoeksbureau een vernietigend rapport over de lokale bestuurscultuur. De politiek, schreven de onderzoekers, grijpt ,,rechtstreeks'' in op de ambtenarij. ,,De individuele burger krijgt voorrang.'' En: ,,Het proces van besluitvorming is ondoorzichtig en niet helder. Voor medewerkers is dit een bron van frustratie.'' Waar ligt u wakker van, vroegen de onderzoekers aan ambtenaren. ,,Het politieke klimaat'', zegt er een. Het ,,gerommel'', zegt een ander. ,,Amateuristisch optreden van de politiek.''

Die frustratie moet je zo zien, zegt PvdA-fractievoorzitter Gruben. ,,Ambtenaren zijn er voor de politiek, niet andersom. Wij zijn gekozen om ons verkiezingsprogramma uit te voeren. Het ambtelijk apparaat staat ons ten dienste.''

Wat bijvoorbeeld bedreigend kan zijn, zegt Gruben, is de jaarlijkse fietstocht van de PvdA-fractie en het partijbestuur. Voor de behandeling van de begroting fietst de groep de gemeente af, om te kijken of de voorstellen met hun gedachten overeenkomen. ,,Regelmatig halen we er plannen uit en doen we er betere in'', zegt Gruben. Hij wijst naar een glas jus d'orange dat voor hem staat. ,,Jij kan wel van me aannemen dat dat lekker is, maar je wilt dat toch ook zelf proeven?''

Fractievoorzitter Bos van VVD/Algemeen Belang: ,,Het gevolg van het gedrag van de PvdA is dat ambtenaren zich gedragen in de geest van de partij. Veel ambtenaren zijn ook gewoon partijlid.'' Gruben: ,,Dat weet ik niet hoor. Misschien solliciteren wel vooral socialisten naar een functie in zo'n rode gemeente.''

Inmiddels, zegt Gruben, beginnen de verhoudingen weer te normaliseren. Zijn nieuwbouwhuis aan de rand van Muntendam is het mooiste voorbeeld van de politieke verzoening. De nieuwe fractievoorzitter van het CDA, Martin Dijkman, heeft de opdracht gekregen het te bouwen. Gruben laat een houten bord zien dat Dijkman gemaakt heeft. In rode en groene letters staat er: Woning fam. Gruben. ,,Mijn huis is het bewijs dat het beter gaat.''

Dit is het tweede deel van een serie over gemeenten waar één partij de meerderheid heeft. Eerdere delen op www.nrc.nl.