Letland eist historische waarheid

Op 9 mei viert president Poetin in Moskou met talrijke staatsleiders het eind van de Tweede Wereldoorlog. Letland voelt niets voor een feestje. En dat is in Moskou, en bij de Russischtaligen in Letland, heel slecht gevallen.

Op een mooie dag in juni 1997 werden ze gevonden, aan de voet van het Overwinningsmonument in de Letse hoofdstad Riga: twee doden. De bom waarmee de Letse nationalisten het eerbetoon aan Sovjet-soldaten hadden willen opblazen was te vroeg afgegaan. De obelisk temidden van de dramatisch vormgegeven soldaten was slechts beschadigd. ,,Toen hun lijken werden aangetroffen waren de vogels er al aan begonnen'', vertelt een van de bouwvakkers die de schade acht jaar na de feiten aan het herstellen is.

De reparatie van de honderden tegeltjes op het betonwerk is alsnog ter hand genomen, want over een week, op 9 mei, wordt ook hier in Riga de 60ste verjaardag gevierd van het einde van de oorlog. Maar met het opruimen van de scherven is de controverse over het verleden nog allerminst uitgeblust.

Al maanden woedt een diplomatieke ruzie over de belangrijkste 9-meiviering, in Moskou, die door een keur aan staatshoofden zal worden bezocht. De presidenten van Litouwen en Estland hebben de uitnodiging afgeslagen, de presidenten van Letland en Polen, Vaira Vike-Freiberga en Aleksander Kwasniewski, gaan wel, maar eisen tegelijkertijd minder feestgedruis en méér historische waarheid, over het communisme, de Sovjet-bezetting en het Molotov-Ribbentrop-pact waarin Hitler en Stalin in 1939 Oost-Europa onder elkaar verdeelden. De relaties tussen Letland en Rusland bereikten prompt een ongekend dieptepunt.

Voor Oost-Europa betekende het einde van de oorlog het begin van een nieuwe nachtmerrie: het communisme. ,,Wat volgde was niet het herstel van de Letse staat'', zegt Gundega Michel, directeur van het Museum van de Bezetting (1940-1991) in Riga. ,,Wat volgde was een zeer brute overheersing, vooral vlak na de oorlog, die bijna het einde van de Letse natie betekende.''

Inmiddels is Letland weer onafhankelijk en lid van de Europese Unie. Maar het land gaat gebukt onder een zware erfenis. Van de 2,3 miljoen inwoners zijn bijna één miljoen afkomstig uit voormalige Sovjet-republieken (vooral Rusland), het resultaat van Stalins massale geschuif met mensen. De Russen werkten hier voor het leger of vervulden andere strategische banen en bleven na de val van het communisme hangen. De komende 9-meiviering heeft de toenadering tussen Russen en Letten van de laatste jaren een flinke knauw bezorgd.

,,Bij ons werken Russen én Letten'', zegt Olegs Peka, directeur van MixFM, een belangrijke Russischtalige radiozender in Riga. ,,Volgens een ongeschreven regel wordt er op de werkvloer niet te veel gediscusieerd, want de Letten zijn doorgaans trots op president Vike-Freiberga, terwijl de Russen, zoals ik, niet zo van haar houden. Ze heeft de feeststemming verpest en toont geen respect.''

De veel kleinere Russische minderheid in buurland Litouwen (300.000 op een bevolking van 3,5 miljoen) is na 1991 genaturaliseerd. In Letland moesten de Russen echter eerst examens over de Letse taal en geschiedenis afleggen. De helft van hen slaagde hier niet voor en is daarmee statenloos. Het examen bevat een vraag, waarop het antwoord luidt dat Letland is bezet en gekoloniseerd. En dat kunnen veel Russen niet over hun lippen krijgen.

Moskou klaagde onlangs opnieuw bij de EU over `stelselmatige schendingen van mensenrechten' door Letland. ,,Dat is overdreven'', zegt Boriss Cilevics, een parlementariër van Russische oorsprong die vóór toetreding tot de EU was. ,,Maar Letland kan ook geen goed werkende democratie worden genoemd. Het Russisch wordt in de wet niet genoemd als officiële tweede taal, terwijl daar getalsmatig alle reden toe is.''

Museumdirecteur Gundega Michel vindt de verplichte naturalisatietests helemaal niet discriminerend. ,,Als Amerika eisen stelt aan immigranten op het gebied van taal en geschiedenis, worden ze door iedereen geaccepteerd, ook door de Russen. Maar Letland maakt kennelijk niet veel indruk.'' De Letse natie zit nog steeds in de verdediging, zegt ze. ,,In Riga wonen meer Russen dan Letten. In sommige streken moeten Letse kinderen naar Russische scholen, omdat het alternatief al lang geleden is verdwenen. In veel opzichten herstellen we nog steeds van het beleid dat is gevoerd onder het communisme.''

De Letten zouden volgens sommige Russen meer respect hebben voor de duizenden Letten die tijdens de oorlog in de Duitse Waffen SS – niet te verwarren met de SS – hebben meegevochten, dan voor Sovjet-veteranen. In maart werd door de veteranen van dat Duitse legioen, die beweren dat ze niet vóór de nazi's maar tégen de Sovjets vochten, nog een herdenkingsmars gehouden in Riga. ,,Eerst waren Sovjets helden en nazi's schurken'', zegt Cilevics. ,,Nu is het bijna andersom. Ik zie een tendens om de Letse Waffen SS onder de noemer te plaatsen van het Letse ondergrondse verzet. Dat is niet te verdedigen.''

Museumdirecteur Michel is het daarmee eens, maar in haar museum is duidelijk te zien hoe het kleine Letland voortdurend tussen twee vuren zat. Aan het begin van de oorlog, toen Stalin Hitlers bondgenoot was, werd het land onder de voet gelopen door het Sovjet-leger. Later, toen Hitler de Sovjet-Unie aanviel, volgde de bezetting door de nazi's. In 1945, toen Hitler werd verslagen, stampten weer Sovjet-laarzen door Riga.

De Letten stonden volgens Michel de hele oorlog lang voor duivelse keuzes. En ze raakten onderling sterk verdeeld. ,,Ongeveer 115.000 Letten werden ingelijfd in de Waffen SS, 80.000 vochten in het Rode Leger en 8.000 voerden een partizanenstrijd, tot ver in de jaren vijftig. Maar in elk kamp werd gedroomd van een onafhankelijk Letland, zo blijkt ook uit dagboeken die we nog hebben.''

,,Het zal nog lang duren voordat een gebalanceerde zienswijze over het verleden ontstaat'', zegt parlementariër Cilevics. ,,Stalin en Hitler worden vaak op één hoop geveegd. Ze waren beiden totalitair, maar dat doet niets af aan het feit dat Stalin met de geallieerden meevocht en een belangrijke bijdrage aan de nederlaag van het nazisme heeft geleverd. En dat maakt hem echt anders.''