Op de golven van het getij

Bore, benak, mascaret, pororoca – getijgolven heten overal anders. Aan dit spectaculaire natuurverschijnsel wordt in Maleisië een jaarlijks festival gewijd.

In Sri Aman, een stad in de Maleisische deelstaat Sarawak (op Borneo) begint vrijdag de Pesta Benak. Dit jaarlijkse festival staat in het teken van de bore die via de Batang Lupar het land binnendringt en bij Sri Aman een belangrijke toeristische bezienswaardigheid is.

Een `bore' is een golf die tegen een stromende rivier in beweegt. Dat kan gebeuren op een rivier die via een trechtervormige monding (estuarium) uitloopt in een zee met een groot getijverschil. Snel opkomend zeewater wordt dan in de trechter opgestuwd, om als golf (of serie golven) over het tegengesteld stromende water landinwaarts te snellen. Vaak breekt de golf en beweegt het front als een turbulente brandingmuur verder. Zo'n golf of muur kan vele meters hoog worden en afstanden van meer dan 100 kilometer afleggen alvorens uit te doven. De bore of benak in de Batang Lupar bereikt bij Sri Aman – meer dan tachtig kilometer landinwaarts – soms een hoogte van meer dan drie meter.

Het (Engelse) woord `bore' is afgeleid van het Noorse bára, dat `golf' of `op(z)welling' betekent. Het moet niet worden verward met bora, de koude valwind aan de oostkust van de Adriatische Zee. Volgens de Tidal Bore Research Society zijn er ruim vijftig gebieden op aarde waar een bore ontstaat, maar de US Geological Survey geeft er meer dan tachtig. De hoogte van dit fascinerende verschijnsel is nooit precies te voorspellen, omdat behalve het getij ook de diepte en snelheid van de rivier, de luchtdruk, windrichting en deining een rol spelen. De hoogste golven ontstaan gewoonlijk als het getij van maan en zon elkaar versterken, dus rond volle en nieuwe maan en rond het begin van de lente- en de herfst.

Getijgolven kunnen vanwege hun onberekenbaarheid zeer gevaarlijk zijn voor schepen, zowel varend als aangemeerd, en hebben dan ook veel schade en slachtoffers veroorzaakt. De golf op de Seine, de mascaret, die bij Caudebec een hoogte van zeven meter kon bereiken, vernielde tussen 1790 en 1850 ruim 200 schepen. De negentiende-eeuwse Franse schrijver Victor Hugo schreef er in zijn À Villequier de verdrinkingsdood van zijn dochter Léopoldine aan toe, maar dat bleek later een dichterlijke vrijheid: het was toen namelijk net doodtij!

Een andere schrijver, Somerset Maugham, werd zélf bijna het slachtoffer van zo'n golf. In zijn Borneo Stories (1949) beschrijft hij zijn bijna-dood-ervaring toen hij in 1924 op de Batang Lupar voer en door een reusachtige benak overboord werd geslagen. Tegenwoordig worden voor de veiligheid

van toeristen enkele dagen voor het begin van de Pesta Benak

de krokodillen uit de rivier verjaagd.

De golf op de Seine stelt sinds de uitdieping van de riviermond en de aanleg van het Canal de Tancarville nog maar weinig voor. In Frankrijk is het verschijnsel nu vooral te zien in de Orne en Douve (Normandië), de Sélune en Couesnon (Bretagne) en de Garonne en Dordogne (bij Bordeaux), waar de mascaret een hoogte van meer dan een meter kan bereiken.

Imposanter is het verschijnsel op de Servern, in Zuidwest-Engeland, waar de bore soms meer dan twee meter hoog wordt. De Severn is ook de bakermat van de bore riders, surfers die zich zo lang mogelijk op de golf laten meevoeren. Volgens de Bore Riders Club staat het officiële record op naam van David Lawson, die de golf in augustus 1996 over een afstand van 9,1 kilometer `bereed'.

Fanatieke golfrijders vliegen ook naar bijvoorbeeld de Turnagain Arm Bay in Alaska, de Bay of Fundy in Canada (waar de hoogste getijverschillen optreden), de Amazone (waar in de pororoca piranha's meezwemmen), de Ganges, Brahmaputra en Mekong.

De hoogste, snelste en meest gevaarlijke bore te wereld is die in de Qiantang, bij de Chinese havenstad Hangzhou. Het geluid van deze bore, die soms een hoogte van 9 meter bereikt, wordt wel vergeleken met dat van `tienduizend galopperende paarden'. De Qiantang Dragon, die in het verleden duizenden mensen het leven heeft gekost, is elk jaar in september het middelpunt van het `International Qiantang Tide Watching Festival'. Dodelijk natuurgeweld blijft fascineren.