Oorlogsmuziek

,,Tien jaar geleden zou het ondenkbaar zijn geweest om een cd uit te geven met nazi-cabaret. En nu nog ligt het gevoelig. Daarom brengen we de gewraakte cd in een box uit, met daarnaast ook een cd met propaganda-cabaret van Radio Oranje, en twee cd's met gewone amusementsmuziek uit de Tweede Wereldoorlog. Om misverstanden te voorkomen is de foute cd bruin gekleurd, de goede cd is oranje, en de neutrale cd's zijn grijs.''

Muziekarchivaris Maarten Eilander is een der samenstellers van de cd-box Ongehoord 1940-1945: Amusement en Propaganda tijdens de bezetting die vandaag wordt uitgebracht door het Theater Instituut Nederland, in samenwerking met het Instituut voor Beeld en Geluid. Ook stelde hij een bijbehorend liedjesprogramma samen voor Theatergroep Flint, Heb dank, o Majesteit, dat deze maand in de Amsterdamse Roode Bioscoop wordt opgevoerd. Bij de cd-box horen verder een boek en een tentoonstelling in het Amsterdamse Theater Instituut. Op van de cd's staan radio-opnames van het Zondagmiddagcabaret van Paulus de Ruiter, een berucht NSB-programma. Een tweede cd bevat opnames van het verzetscabaret De Watergeus van Radio Oranje, dat vanuit Londen werd uitgezonden.

,,De reden voor het uitbrengen van de cd's is historisch en educatief. Er is veel geschreven over oorlogspropaganda, maar dit was nooit te beluisteren. Nu maken we belangrijke historische bronnen toegankelijk voor iedereen.

,,Op de cd staat slechts één antisemitisch lied, een persiflage op Lili Marleen, met als laatste strofe: `Maar als het uur van vree zal slaan/ dan zal de Jood naar `t Ghetto gaan/ Pas op, Lili Marleen.' Dat we het bij één liedje hebben gehouden was geen bewuste keuze; er was zo weinig materiaal overgebleven dat we vrijwel alles wat we hadden op de cd hebben gezet. In de voorstelling zit wel de beruchte antisemitisch variant op Louis Davids' De kleine man: `Die uitgekookte, gaargestookte vette Jodenman.' Maar ook dat plaatsten we het in een historisch kader. Ik ben ertegen om zomaar NSB-liedjes op het repertoire te nemen.

,,Wat opvalt aan de bruine cd is dat de toon van de NSB'ers zo defensief is. Het klinkt alsof Paulus de Ruiter niet de spreekbuis was van een groep die aan de macht was, maar van een onderdrukte minderheid. Een staaltje van opmerkelijke zelfspot is het lied Draai je hoofd om op straa over de paria-status van de NSB'ers. Blijkbaar kon de bevoorrechte positie die de NSB'ers onder het nazi-regime hadden de pijn van de lage sociale status nauwelijks verzachten.

,,Er werd altijd gezegd dat het NSB-cabaret weliswaar moreel verwerpelijk was, maar technisch heel goed. Van Cabaret De Watergeus werd het omgekeerde beweerd. Uit de cd's blijkt echter dat het NSB-cabaret artistiek gezien buitengewoon slecht was. De teksten van Jacques van Tol zijn wel sterk en behoorlijk geraffineerd - vooral de beruchte dialogen van Keuvel en Klessebes – maar de uitvoering is tenenkrommend amateuristisch en truttig. Ze konden voor dat programma alleen maar derderangs artiesten krijgen.

,,Cabaret De Watergeus van Loe de Jong daarentegen, blijkt uitstekend te verteren. Dat is lekker steviger, met harde grappen en onverbloemd getrap tegen Hitler, Mussert en `Zes-En-Een-Kwart' (Seys Inquart). Bovendien bediende de groep zich van een ruwer en tijdlozer genre: dat van het zeemanslied, met een ongeschoold mannenkoor en accordeonbegeleiding. De Watergeus koos bewust altijd bekende melodieën, zodat de luisteraars in bezet gebied ze de volgende dag ongestraft konden nafluiten, en een voorbijganger dan wist: hé, die heeft gisteravond ook geluisterd naar Radio Oranje.''

CD-box `Ongehoord 1940-1945' Theater Instituut. €40,45. Inl. 020-5513303 of www.tin.nl. Voorstelling `Heb dank o Majesteit' t/m 29 mei A'dam, Roode Bioscoop. Inl (020)6257500; www.theatergroepflint.nl.