`Het is genoeg! De naakte hebzucht regeert'

Met een harde campagne tegen het kapitalisme bespeelt de Duitse SPD de linkervleugel van de partij. Reanimatie van een oud vijandbeeld of serieuze maatschappijkritiek?

Ondernemers zijn ,,asociaal'' en ,,marktradicaal''. Samen vormen ze een ,,sprinkhanenplaag'' die het land kaalvreet. Aan het woord is de voorzitter van de SPD, Franz Müntefering. Als hij dezer dagen ondernemers op de korrel neemt, kiest hij niet voor de nuance. Müntefering heeft het gehad met de herauten van het kapitaal. ,,Es reicht!'' riep hij onlangs in de Bondsdag.

Gisteren, op de Dag van de Arbeid, kregen de ondernemers opnieuw van katoen. Op 1 mei dicteert de kalender weliswaar een kritische beschouwing over het vrije ondernemerschap, maar dit jaar vielen de leuzen bijzonder fel uit. Michael Sommer, voorzitter van overkoepelend vakverbond DGB, verweet ondernemers ,,machtsmisbruik'' en ,,chantage''. In directieburelen ,,regeert de naakte hebzucht''.

De Duitse sociaal-democraten van bondskanselier Gerhard SchRÖder hebben frontaal de aanval geopend op het kapitalisme en de kapitalisten. Woordkeus en bevlogenheid herinneren daarbij aan de hoogtijdagen van de arbeidersbeweging. Toch is de kritiek meer dan een kolderiek anachronisme. Ook al klinkt Müntefering als een politicus uit een ander tijdsgewricht: hij heeft een gevoelige snaar geraakt en niet alleen in vakbondskring.

De twee voormannen van de SPD hebben een heldere taakverdeling. Kanselier SchRÖder is er voor de modernisering van de welvaartsstaat. Voorzitter Müntefering is er voor de massage van de linkervleugel van de partij en de vakbonden, die de versobering van de sociale voorzieningen nauwelijks verteerbaar vinden. Tot nu toe gaf SchRÖder de marsroute aan. Zeventien maanden voor de Bondsdagverkiezingen en twintig dagen voor belangrijke regionale verkiezingen in Noordrijn-Westfalen neemt Müntefering het voortouw.

Met de reanimatie van een doodgewaand vijandbeeld probeert `Münte' kiezers te mobiliseren en campagnemedewerkers te motiveren. In de peilingen staat de SPD er al tijden slecht voor. Intern greep het defaitisme al om zich heen.

Na twee weken `antikapitalisme' is Müntefering met zijn SPD uitgegroeid tot de spil in het politieke debat. De aanval op het grootkapitaal heeft de SPD in de peilingen nog geen winst opgeleverd, maar politicologen voorspellen dat het Müntefering-effect nog zal komen.

De kritiek van Müntefering is niet op alle ondernemers gericht. Met de middelgrote ondernemer die in Duitsland belasting betaalt, premies afdraagt en Duitse werklozen in dienst neemt heeft hij geen probleem. Zijn toorn richt zich op het internationaal opererende kapitaal. Op bedrijven die geld verdienen maar geen bijdrage leveren aan de samenleving. Lees: geen banen in Duitsland scheppen en hun winst buiten het bereik van de Duitse fiscus brengen. Bedrijven die hun managers daarentegen wel ,,mateloze'' salarissen betalen.

De ondernemers reageerden in eerste instantie tamelijk mild op het nieuwe antikapitalisme. Zo gaf Jürgen Thumann, voorzitter van de Bundesverband der Deutschen Industrie, vorig weekeinde nog ruiterlijk toe dat ondernemers fouten maken en riep ze op de sociale verantwoordelijkheid niet uit het oog te verliezen. Müntefering kreeg daarop vleugels en gaf het ene vraaggesprek na het andere. Inmiddels zijn de Duitse ondernemers Franz Müntefering spuugzat. Werkgeversvoorzitter Dieter Hundt: ,,Ik vind het om te kotsen wat zich op dit moment in deze republiek afspeelt.''

Müntefering speelt op de man. In eigen land moet vooral de top van Deutsche Bank het ontgelden. ,,Er is een Duitse bank die een rendement van 16,7 procent op het eigen vermogen boekt'', zei Müntefering in het parlement, ,,en die toch 6.000 mensen ontslaat.'' De verdediging van Deutsche Bank dat ontslagen en een hoog rendement nodig zijn om te ontkomen aan een vijandige overname door een buitenlandse concurrent, vertrouwt Müntefering niet.

Müntefering heeft het ook voorzien op buitenlandse participatiemaatschappijen. Investeerders die, in zijn optiek, op korte termijn veel verdienen door een bedrijf op te splitsen en arbeidsplaatsen te vernietigen om vervolgens verder te trekken en elders een economie kaal te vreten. Dit weekeinde bracht de SPD een zwarte lijst in omloop. Wie zijn de sprinkhanen? KKR, Carlyle, Permira, Blackstone, BC Partners, Advent, CVC en Apax, mede-eigenaar van PCM Uitgevers, uitgever van onder andere NRC Handelsblad.

Veel ondernemers vinden het noemen van namen onverantwoord. Consultant Ronald Berger waarschuwde dat dit een nieuw terrorisme kan uitlokken. ,,Als bekende ondernemers openlijk veroordeeld worden, moet je er niet vreemd van opkijken als een stel gekken RAF gaat spelen'', aldus Berger, verwijzend naar het terrorisme van de Rote Armee Fraktion dat in 1977 werkgeversvoorzitter Hanns Martin Schleyer het leven kostte.

De SPD heeft geen concrete maatregelen voorgesteld om ondernemers tot socialer gedrag te bewegen. Müntefering heeft alleen maar duidelijk gemaakt dat hij de verzorgingsstaat tot het uiterste zal verdedigen. Daarvoor kreeg hij steun uit onverwachte hoek. Van Porsche-bestuursvoorzitter Wendelin Wiedeking bijvoorbeeld. Hij zei dat veel collega-ondernemers de balans tussen arbeid en kapitaal uit het oog hebben verloren. ,,Wij [ondernemers] hebben nu eenmaal een grote maatschappelijke verantwoordelijkheid.'' Hij hekelde ook de ontslagen bij Deutsche Bank.

De linkervleugel van de christen-democraten schaarde zich eveneens achter Münteferings kritiek. ,,De vragen die Müntefering stelt zijn niet allemaal fout'', zei Gerald Weiss, voorzitter van het werknemers-overleg binnen de CDU. Weiss stelde voor om de salarissen van managers los te koppelen van de beurskoers.

Voor steun waren de ondernemers op 1 mei aangewezen op de Groenen. ,,Bedrijven moeten winst kunnen maken'', zei fractieleidster Katrin Göring-Eckardt, ,,anders ontstaan er geen banen.'' Göring-Eckardt verwelkomde een debat over de uitwassen van het kapitalisme, maar verwierp de woordkeus van Müntefering.