Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politie, recht en criminaliteit

Zo'n toga dragen we niet voor niets

De onafhankelijkheid van de magistratuur ligt onder vuur, voelen rechters. Steeds vaker proberen politiek, pers en publiek uitspraken te beïnvloeden. Een internationale trend.

Onafhankelijk van elkaar zeggen ze vrijwel allemaal hetzelfde: steeds vaker moet worden uitgelegd dat een verdachte onschuldig is tot het tegendeel is bewezen. En als een vonnis is uitgesproken, eist de buitenwereld steeds vaker uitleg.

Zeventig rechters, openbaar aanklagers en advocaten uit tien landen bootsten afgelopen week in Den Haag rechtszaken uit eigen land na op het derde International Moot Court, een driejaarlijkse bijeenkomst om kennis en ervaring uit te wisselen. Ze hebben verschillende rechtssystemen, andere wetten en andere gebruiken. De een draagt een pruik, de ander een veelkleurige toga, stemmig zwart of burgerkleding. Ze hebben te maken met jury, lekenrechters die bijzitten of ze oordelen alleen. Maar allemaal spreken ze over de strijd voor gerechtigheid die zich steeds vaker buiten de rechtszaal lijkt af te spelen.

Een verklaring geven ze niet – van nature terughoudend met publieke uitspraken, zeker als het politiek betreft – maar ze signaleren het wel.

,,Een rechter die zegt dat zijn werk tegenwoordig makkelijk is, is geen goede rechter'', stelt deputy chief justice Igor Judge, de op twee na hoogste magistraat van Engeland en Wales. Hij hamert op de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht: ,,Wij moeten ervoor zorgen dat iemand niet wordt veroordeeld omdat de staat, het publiek of de politie zegt dat dat moet, maar omdat de wet dat zegt. En of een rechter persoonlijk die wet goed vindt of juist niet, dat maakt niet uit. Een rechter baseert zich op de wetgeving die voor hem ligt, en die door de wetgevende macht – niet door de rechtsprekende macht – is opgesteld.''

,,We staan van allerlei kanten onder druk'', zegt ook Richard Pollard, strafrechter in Nottingham. Hij noemt een voorbeeld: ,,Als jij wordt neergeslagen en met je hoofd op de punt van een tafel valt en overlijdt, en ik vervolgens de dader twee jaar geef wegens doodslag, dan zie ik morgen de krantenkoppen al voor me: `Rechter Pollard geeft slechts twee jaar'. En dan als de dader vervroegd wordt vrijgelaten: `Pollard laat moordenaar vrij'. De pers ziet niets liever dan een keiharde rechter.''

De politiek gaat daarin mee, meent hij. In Groot-Brittannië verhoogde het parlement de afgelopen jaren tot tweemaal toe de strafmaat voor roekeloos rijden, beide keren na een storm van protest onder publiek en pers over de lage straffen die waren uitgedeeld. Pollard staat niet alleen in zijn kritiek: enkele hoge rechters klaagden eerder deze week in de Britse krant The Guardian dat een serie van pas aangenomen wetten hen vastketent bij het rechtspreken en het ambt marginaliseert. Zo moeten zij tegenwoordig vaker verplichte straffen opleggen, en hebben ze niet langer de discretionaire bevoegdheid een straf aan te passen aan de individuele zaak.

De rechterlijke macht in de Verenigde Staten staat de laatste maanden eveneens flink onder druk. Nadat verschillende rechters in de staat Florida hadden besloten dat comapatiënte Terry Schiavo niet langer kunstmatig gevoed hoefde te worden (zoals haar echtgenoot wilde), probeerden het Congres en president Bush door middel van een noodwet het leven van de vrouw verlengen. Deze bemoeienis werd eensgezind afgewezen door federale rechters en het Hooggerechtshof. Enkele Republikeinse Congresleden dreigen inmiddels de ,,arrogante en losgeslagen'' magistratuur aan banden te leggen.

,,Het is een verschrikking'', zegt gepensioneerd rechter Mary McGowan Davis. ,,De onafhankelijkheid van de rechtspraak lijkt opeens niet belangrijk te zijn.'' En ze signaleert tot haar afschuw dat het gebrek aan ontzag voor rechters afneemt. Onlangs werd in Chicago een rechter gedood door een ontevreden verdachte en in Atlanta werden in een rechtszaal de rechter, stenograaf en agent doodgeschoten: ,,We zijn opgejaagd wild.''

In Zweden is er nog wel respect voor het ambt, maar zetten burgers sinds de populaire minister Anna Lindh in september 2003 in een warenhuis werd neergestoken, vraagtekens bij vonnissen. De moordenaar werd in eerste instantie veroordeeld tot psychiatrische dwangverpleging. Theoretisch kon hij daarna vrijkomen. ,,Waar is de logica'', vroeg de tabloid Expressen zich af. In hoger beroep kreeg de moordenaar uiteindelijk levenslang.

Ook bij verkrachtingszaken merkt Marie Hagsgård, rechter bij een gerechtshof in Gotenburg, dat betrokkenen twijfelen aan het oordeel van de rechter. ,,We volgen de wet, maar kunnen die niet veranderen. Het is moeilijk gewone mensen uit te leggen dat er grenzen aan het systeem zijn.'' Ze vertelt dat twintig jaar geleden een rechter zijn besluit gewoon meedeelde. Begin deze maand werd in Zweden besloten de uitspraken in een persbericht nader toe te lichten en vooraf informatie te geven over de procedure. ,,Het principe `onschuldig totdat het tegendeel is bewezen', wordt niet door iedereen begrepen.''

Nederlandse rechters voelen eveneens druk, maar ,,je moet zeker niet toegeven aan kritiek en vragen van buitenaf'', meent rechter Reinder Steenbergen van het Amsterdamse Gerechtshof. ,,Gelukkig zitten we vast aan de wet.'' Wel is er in Nederland een tendens uitspraken inzichtelijker te maken en beter te motiveren.

De Belgische magistratuur is juist in rustiger vaarwater gekomen. Na `Dutroux' werd de rechterlijke macht aangevallen, en werd het justitiële apparaat geleidelijk hervormd. De status van het ambt is verbeterd door een beter salaris, examens zijn verzwaard en er is een einde gekomen aan politieke benoemingen. Jan Leysen, advocaat en plaatsvervangend rechter in Kortrijk, ziet dat het echter nog niet genoeg is: rechtbanken hebben achterstanden, gevangenissen zijn overbevolkt en de verf bladdert van de muren in de rechtszalen. ,,Er wordt niet veel geld vrijgemaakt.''

Ondanks alles ziet geen van de juristen een onmiddellijk gevaar voor de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. ,,Als het systeem sterk, onverschrokken en onafhankelijk blijft en de rechters eerlijk'', zegt de Britse advocaat Steven Kay, onder meer amicus curiae van Slobodan Milosovic bij het Joegoslavië-tribunaal, ,,is er niets aan de hand''.

Dat denkt ook de Brit Igor Judge: ,,Het principe van rechterlijke onafhankelijkheid is niet alleen bevorderlijk voor de rechter, de overweldigende begunstigde is de gemeenschap. Als de rechter onderworpen wordt aan te veel druk, als hij zichzelf toestaat corrupt te worden, zal zijn oordeel bedorven zijn en het recht bezoedeld.

,,Dat is een probleem voor de gemeenschap: burgers hebben recht op een rechter die bij een geschil tussen burgers, maar ook met de overheid of andere instellingen, boven de partijen staat. En dus is het de gemeenschap die moet inzien dat rechters onafhankelijk blijven.''