Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Geopolitiek

Grotere EU geeft economie zuurstof

Morgen is het een jaar geleden dat de EU werd uitgebreid met tien nieuwe lidstaten. Een zegen voor de Europese economie vindt arbeidsorganisatie ILO.

Als iemand weet hoe `sociaal' de Europese grondwet is, is het Daniel Vaughan-Whitehead, arbeidsomstandigheden-specialist bij de International Labour Organisation (ILO) in Genève. Hij heeft onlangs in opdracht van de Europese Commissie, Working and Employment Conditions in the New EU Member States, gepubliceerd. Een lijvige studie naar de manier waarop de tien nieuwe lidstaten de bestaande EU-wetgeving over arbeidsomstandigheden hebben overgenomen. Veel werknemers in de vijftien oude lidstaten van de Europese Unie zijn tegen de grondwet, omdat ze niet sociaal genoeg zou zijn. ,,De grondwet had zeker socialer gekund'', zegt Vaughan-Whitehead. ,,Maar dat neemt niet weg dat alles wat we nu hebben, erin wordt geconsolideerd. Alle rechten van werknemers staan in het Handvest voor de Grondrechten, dat in de grondwet is opgenomen. Vandaar ook dat de vakbonden niet tegen de grondwet zijn.''

De tien nieuwe landen waarmee de EU vorig jaar is uitgebreid hebben zich goed aangepast vindt hij. Het rapport staat vol voorbeelden van experts uit de praktijk die dat bevestigen. De keerzijde is wel dat ondernemers in de tien nieuwe landen door de snelle overgang van een plan- naar een vrije-markteconomie ineens worden geconfronteerd met hevige internationale concurrentie. Zij proberen om die reden allerlei trucs toe te passen om nieuwe wetten te ontlopen. Vroeger hadden Oosteuropese werknemers een baan voor het leven. Nu worden ze steeds vaker op tijdelijke basis aangenomen en maken ze veel overuren die slecht betaald worden. Ook worden ze door werkgevers gedwongen om voor zichzelf te beginnen en dan hetzelfde werk te doen. Dat geeft bedrijven meer flexibiliteit om zonder veel sociale verplichtingen uit te breiden of in te krimpen. Maar het berooft de `contractant' van bepaalde verworvenheden, zoals het recht om te staken.

Maar de meeste werknemers zijn al blij dat ze een baan hebben. Ook in de vijftien oude lidstaten zie je deze trend. Maar daar is de werknemer door betere arbeidsvoorwaarden en strengere arbeidsinspecties beter beschermd. Het ILO-rapport pleit ervoor om ook in de nieuwe landen snel voor regelgeving op deze punten te zorgen.

,,De uitbreiding,'' zegt Vaughan-Whitehead in een VN-restaurant met uitzicht op het meer van Genève en de besneeuwde Mont Blanc, ,,is vooral goed voor de oude lidstaten. De handelsbalans slaat ver in hun voordeel uit. Veel bedrijven die het goed doen in de nieuwe landen, zijn helemaal of deels in handen van Westeuropese investeerders. Zij gaan vaak fatsoenlijker met hun personeel om. De uitwassen doen zich vooral voor bij kleinere lokale bedrijven die op korte termijn moeten overleven en waarvan er vele over twee, drie jaar failliet zullen zijn. Burgers in die landen betalen een hoge sociale prijs. Vrouwen, gehandicapten en bejaarden vallen buiten de boot. Enkele gevolgen: het geboortecijfer daalt snel nu de staat geen kinderopvang meer betaalt en stress op het werk neemt dramatisch toe.''

Spanje en Portugal hadden bij hun toetreding indertijd minder last van dit soort problemen omdat zij in tegenstelling tot de nieuwe toetreders al een vrije-markteconomie hadden. Sociale overeenkomsten bestonden in Zuid-Europa al lang. Ook kregen deze landen meer geld uit uit Brussel, subsidie afkomstig uit het structuurfonds voor achtergestelde gebieden. De nieuwe lidstaten hebben het wat dat betreft een stuk moeilijker. Op subsidie uit Brussel wordt momenteel beknibbeld en bovendien moeten werknemers uit het voormalige Oost-Europa zeven jaar wachten voor ze op banen in de `oude' EU mogen solliciteren.

Vaughan-Whitehead begrijpt dat het kritiek oproept dat West-Europese bedrijven wegtrekken naar de nieuwe EU-landen. ,,Maar dat heeft niets met de uitbreiding van de EU te maken. En nog minder met de grondwet. Ondernemers uit de oude lidstaten zijn al zes, zeven jaar bezig om hun bedrijven naar Oost-Europa te verplaatsen, opgejaagd door de globalisering van de economie. De uitbreiding heeft juist zuurstof gegeven aan de Europese economie. Anders waren die bedrijven naar lage-lonenlanden buiten Europa gegaan. Dan waren we nu slechter af geweest.''

Het wegtrekken van bedrijven naar nieuwe EU landen heeft volgens Vaughan-Whitehead ook niets te maken met de nieuwe Europese grondwet. ,,Dit staat los van de grondwet. Alleen leggen veel mensen de link met de grondwet, omdat dit wéér een verandering betekent in heel korte tijd. Het zou leuk zijn als de regeringen van de oude lidstaten dat eens aan de bevolking uitlegden.''

Working and Employment Conditions in New EU Member States; Convergence or Diversity?, Edited by Daniel Vaughan-Whitehead, ILO Publications, 2005. Voorlopig te bestellen via Vaughan-Whitehead@ilo.org