Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Geopolitiek

Georganiseerde vergetelheid

Zestig jaar geleden vernietigden de geallieerde troepen het nazi-totalitarisme in Europa. Zij herwonnen de vrijheid voor de bezette volkeren. Op 9 mei 1945 capituleerde Duitsland definitief. Daarom viert Rusland op die dag de overwinning op het nazisme. Desalniettemin bleef een deel van Europa in de greep van het totalitarisme: het sovjettotalitarisme dat getalsmatig, afgezien van het interbellum, meer burgers had vermoord dan het nazisme, hield stand.

Het is buitengewoon pijnlijk om juist in deze weken van herdenkingen te vernemen dat president Poetin het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 beschouwt als ,,de grootste geopolitieke catastrofe'' van de 20ste eeuw en een echt drama voor het Russische volk. Het ontstaan en voortbestaan van de Sovjet-Unie was echter zowel voor het Russische volk als voor andere volkeren een van de grootste tragedies uit de geschiedenis van de mensheid.

De morele onmacht van Rusland om met zijn verleden in het reine te komen, werpt inmiddels zijn vruchten af: een land in verval, corruptie, leugens, misdaad en wanbeheer. Miljoenen mensen zijn vermoord onder het communistische regime, maar er is geen waarheidscommissie ingesteld. Noch de beulen, noch de nabestaanden of de overlevenden van de communistische terreur hebben ooit voor de rechtbank van het geweten gesproken. Niemand is gestraft – niet door het strafrecht noch door de moraal.

De Goelag, de Russische afkorting voor de centrale administratie van de sovjetstrafkampen, was volgens Solzjenitsyn qua geografische gesteldheid versnipperd tot een archipel. Er bestaat geen nationale dag ter ere van en ter herinnering aan de slachtoffers van het communisme. De erfgenamen van de Sovjet-Unie, veelal de oud-communisten en de KGB'ers – de loopjongens van het politburo – hadden geen enkele belangstelling voor waarheidsliefde en een zelfonderzoek. Terwijl de Sovjet-Unie een wrede oorlog voerde tegen het geheugen, lijden haar opvolgers aan een permanent geheugenverlies.

Geweten nestelt in het weten. Zonder het weten bestaat geen geweten. Het weten verwijst hier niet alleen naar het wetenschappelijke weten, maar ook naar de gebeurtenissen: de menselijke daden en namen. De strijd om het weten wordt de strijd om het geheugen. Het geheugen is dat grote boek, dat voortdurend geschreven wordt. Witte pagina's staan er niet in, het wordt immers geschreven met de inkt van herinneringen. Met een bijna profetisch inzicht schreef de Russische dichter en dissident Joseph Brodsky deze regels:

Welaan, je keert terug naar het vaderland.

Nu en? Kijk rond, wie nog van jou wil weten,

in welke kring van vrienden je belandt.

Je keert terug; kom, koop voor bij het eten

een fles van de een of andere zoete wijn,

kijk rustig uit het raam, bedenk eens even,

alles is alleen jouw schuld, en dat is fijn.

Zo hoort het ook. Bedankt. God zij geprezen.

Is dit het Rusland van Poetin, waar geen plaats is voor de verhalen, waarheden en namen die naar het vaderland willen terugkeren? Hebben ooit de plunderaars, de nieuwe machthebbers van Rusland getracht te beantwoorden waar en waarvoor de dichter Mandelstam in 1938 veroordeeld en terechtgesteld is? Nee. Maar de communisten mogen wel marcheren met de foto's van die historische misdadiger, Stalin. Het morele vacuüm – de afwezigheid van het geweten in het huidige Rusland – is een ernstige bedreiging voor de verdere ontwikkelingen van een democratisch Rusland.

Nog steeds moet een strijd gevoerd worden tegen de georganiseerde vergetelheid.

In Afghanistan heb ik de Sovjet-Unie leren kennen en ben ik volwassen geworden in het besef dat het kwaad in de sovjetziel zijn domicilie had gevonden. Het sovjettotalitarisme had een enorme aantrekkingskracht, omdat er linkse intellectuelen waren, die zich toch alsnog verbonden voelden met de sovjetidealen. De westerse intellectuelen die hier, niet ver van de Berlijnse Muur, het communisme verdedigden en in dienst stonden van de Waarheid.

Wat is het verschil tussen de intellectuelen die het fascisme verdedigden en die intellectuelen die tot in de jaren tachtig apologeten waren van het communisme? Hoe kun je achter een ideologie staan, die in de Goelagarchipel systematisch miljoenen mensen heeft uitgeroeid? Wat zou ons morele oordeel zijn over de westerse intellectuelen die vanuit hun luxe westerse positie willens en wetens een misdadig regime ondersteunden?

Niet alleen de Russische machthebbers maar ook de westerse pro-sovjet adepten hebben grote moeite met het geweten. Auschwitz, Goelag, de fascistische en communistische collaborateurs waren allemaal onderdelen van de zogeheten systeemcriminaliteit. De selectieve verontwaardiging en morele strengheid over de totalitaire regimes is en blijft voor mij een raadsel. Daarmee bedoel ik dat de Europese aanhangers van Stalin en Hitler niet met dezelfde strengheid worden beoordeeld. De ene groep, namelijk de stalinisten worden milder (en soms helemaal niet) beoordeeld dan de fascisten.

Wat verdraagt ons geweten nog?

We zullen op 4 mei de getuigenissen horen van een zeer beperkt aantal Nederlanders die nee durfden te zeggen tegen elke vorm van capitulatie en onderwerping aan het nazisme. Wij eren hen die daarvoor gestorven zijn. Daarbij buig ik ook voor de moedige Nederlandse communisten die ten strijde trokken tegen het nationaal-socialistische kwaad. Tegelijkertijd zal ik aan 6mei en 2 november denken. Fortuyn en Van Gogh zijn ook vermoord door terroristen met totalitaire idealen.

Na zestig jaar bevrijding moeten in Nederland twee volksvertegenwoordigers zwaar beveiligd en in verborgenheid leven. Bedenk ook dat er een filmproducent is, die een film (Submission) niet aan de openbaarheid durft prijs te geven. Zonder burgermoed zal de vrijheid een holle frase zijn.