Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Eén Poetin van woorden en één van daden

Liberalen, zakenlui, communisten, allemaal vonden ze deze week in de toespraak van president Poetin wel iets van hun gading. Maar ze reageren allemaal met eerst zien en dan geloven.

,,We zijn een vrije natie en onze plaats is in de moderne wereld!'' Na acht minuten klonk aarzelend het eerste applaus voor president Poetin bij zijn jaarlijkse rede tot het voltallige parlement in de marmeren hal van het Kremlin. Daarna kwamen de handenpalmen los: de laatste tien minuten werd Poetin elf maal door applaus onderbroken. De eindstand: 27 ovaties, waarvan één staande, in 48 minuten.

Niet alleen dit roept bij Russen weemoedige herinneringen op aan de toespraken van wijlen partijleider Brezjnev: het is ook de gapende kloof tussen woord en realiteit. Liberalen, zakenlui, nationalisten, communisten: iedereen kon wel iets vinden in Poetin's toespraak. Dat was althans de bedoeling. Het probleem is dat niemand meer luistert. ,,Holle ketelmuziek'', reageerden liberalen. ,,Er zijn twee Poetins: één van woorden en één van daden'', vond de nationalistische leider Rogozin. Russische kranten zochten als ouderwetse Kremlinologen naar geheime codes achter zijn woorden. De president zei zestig maal `Rusland', 59 maal `staat' en 26 maal `economie': wat betekent dat?

Westerlingen hoorden soms een liberale donderpreek: zo klonk dertig maal het woord `vrijheid'. ,,We horen soms de mening dat het Russische volk niet weet wat vrijheid is, de behoefte daartoe niet voelt, en daarom voortdurende supervisie van boven behoeft', zei Poetin. Daar dacht hij dus anders over, zijn politiek van sluipende machtsconcentratie was eerder een reactie op bijzondere historische omstandigheden. Eerst de val van de Sovjet-Unie, `de grootste geopolitieke catastrofe van de vorige eeuw', dan het ontbindingsvirus dat zich over Rusland verspreidde, de `oude idealen' die tragisch teloor gingen, de tientallen miljoenen Russen die plots in het buitenland woonden, de machtsgreep van inhalige `oligarchen' in een klimaat van algehele verpaupering. ,,De politiek van stabilisatie was een reactie op deze geaccumuleerde chaos'', zo besloot Poetin zijn eindafrekening met de Jeltsin-tijd. ,,Maar ook die politiek heeft zichzelf nu uitgeput. We moeten vooruit kijken.''

Naar wat? Naar vrijheid en democratie, rechtvaardigheid en legaliteit, naar een Rusland terug in de boezem van Europa – zij het in haar eigen tempo. Nu Poetin de media uit de kluisters van `oligarchische censuur' had bevrijd, zouden staatszenders voortaan `objectieve informatie' leveren en alle politieke partijen gelijke toegang verlenen. `Corrupte en inefficiënte bureaucraten' kregen de wacht aangezegd, de staat bemoeide zich niet met wetenschap, kunst, moraal of `economisch intiatief en creativiteit'. Want ook het zakenleven kon gerust ademhalen. De belastingdienst zou zakenlui niet langer `terroriseren', er kwam een amnestie voor zwart geld en vluchtkapitaal, privatiseringen werden al na drie in plaats van tien jaar onomkeerbaar.

De markt reageerde niet. Waar in voorgaande jaren elke woord van de president tot wilde zwenkingen leidde, bleef de beurskoers ditmaal vlak als een polderhorizon. Zelfs de analisten van Russische investeringsfondsen, die aan elke donderwolk wel een zilveren randje zien, haalden de schouders op. Eerst zien, dan geloven.

En Poetins gevolg van bureaucraten en nationalistische `siloviki', mannen in uniform? Dat klapte luid waar de president een gevoelige snaar raakte: bij de belofte Russen in de buurlanden te beschermen (klaterend), bij hypocriete buitenlanders die het wagen Rusland lesjes te leren over mensenrechten (stormachtig) en bij de belofte van hogere ambtenarensalarissen (bescheiden). Vrijheid en democratie? Vroeger was het einddoel het communisme en zie wat daarvan terecht is gekomen, hoorde je ze bijna denken.

Het sceptische onthaal van de rede markeert een trend. Vier jaar lang legden links en rechts alles wat Poetin zei hoopvol in hun voordeel uit. Voor veel liberalen was hij de Pinochet die Rusland met harde hand westwaarts zou leiden, voor nationalisten de man die de glorie van Rusland herstelde. Nu heeft een algemeen cynisme ingezet. Nationalisten zien hoofdschuddend hoe Moskou in het defensief is gedrongen door de burgerrevoltes in Oekraïne en Georgië en eisen een hardere lijn. Communisten hebben moed opgevat nu er een proteststemming groeit tegen verpaupering, ongelijkheid en corruptie. Liberaal Rusland vermoedt dat Poetin ofwel onbetrouwbaar, ofwel machteloos is om zijn bureaucraten in te tomen. Vrome woorden kunnen de koers niet langer maskeren: een autoritair bewind en staatskapitalisme.

Wie gelooft na de Yukos-affaire nog in de beloofde onafhankelijke rechtspraak en voorspelbare regelgeving? Na twintig maanden van beloftes dat privatiseringen niet worden teruggedraaid, is Ruslands grootste oliebedrijf Yukos nu voor tweederde genationaliseerd. Profiteur is Rosneft, een staatsbedrijf dat onder controle staat van Poetins vrienden uit de KGB. Dat zijn belastingdienst Yukos willekeurig 27,5 miljard dollar aan claims oplegde, wekt de indruk dat de staat boven de wet staat.

Wat betreft de rechtspraak: de juridische willekeur in het proces tegen Yukos-oligarch Chodorkovski en diens financiële rechterhand Lebedev laat weinig illusies overeind. Woensdag was de uitspraak, in plaats daarvan vond de pers een briefje op de deur: uitstel tot 16 mei. Rond de rechtzaal stonden honderden jongeren in ironisch `Chodorkovski Go Home' T-shirt, uitgedeeld door het promotieteam van de gekooide oligarch. Door de lompe wijze waarop de staatstelevisie Yukos als een maffiabende portretteert, is hij in de ogen van veel studenten tot een soort volksheld omgetoverd.

Vanwaar dit uitstel? Poetin wilde geen lastige vragen over Yukos van de staatshoofden die op 9 mei in Moskou Overwinningsdag komen vieren, speculeren kranten. Of: een streng vonnis van de joodse oligarch zou de sfeer tijdens zijn staatsbezoek aan Israël verpesten. Of: het vonnis zou detoneren met de liberale tendensen in zijn toespraak. Niemand die zelfs overweegt dat het uitstel een besluit van de rechtbank zelf is. Poetins `juridische hervorming' om rechters onafhankelijk van staat en openbaar ministerie te maken, heeft er immers alleen toe geleid dat rechters nu in 99 procent van de zaken conform de eis van het openbaar ministerie vonnisen: een stijging van tien procent.

Spindoctor Stanislav Belkovski vat Poetin's probleem simpel samen: hij is niet langer de president van de hoop, maar van een corrupte status-quo die veel Russen begint te vermoeien.