Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Archeologie

Cyprus rook lang geleden naar Chanel No. 5

Voor de buitenstaander lijken het niet meer dan een paar gaten in de grond, maar voor de Italiaanse archeologe Maria Rosaria Belgiorno waren die het begin van een opwindende ontdekking. In de gaten lagen gebroken kruiken. Toen de chemische substanties die in de gaten werden aangetroffen, naar het laboratorium gingen bleek er maar een conclusie mogelijk: het ging hier om parfum. De opgraving bij Pyrgos op Cyprus had de oudste parfumfabriek ter wereld blootgelegd. Ooit rook het hier, zo geeft Belgiorno lachend toe, naar Chanel nummer 5 of, ze is immers Italiaanse, Dolce en Gabbana.

Ook voor Belgiorno kwam de ontdekking in Pyrgos, vlak bij de stad Limassol, onverwachts. Natuurlijk wist ze dat de afgraving bijzonder was. ,,Je kunt het vergelijken met Pompei'', vertelt ze in de brandende Cyprische zon. ,,Daar was het een vulkaanuitbarsting die maakte dat alles werd afgedekt zoals het toen was. Hier was het een aardbeving.'' Naast deze natuurlijke ramp (die plaatshad in de 19de eeuw voor Christus) was er bij de opgraving bij Pyrgos nog een andere gelukkige omstandigheid: niemand is ooit meer op die plek gaan bouwen. En dus biedt de opgraving een kijkje in de keuken van hoe het leven ooit op Cyprus was.

En dat leven was hoogst ontwikkeld in de negentiende eeuw voor Christus. Omdat de opgraving één structuur is, spreekt Belgiorno van een `paleis'. Een parfumpaleis wel te verstaan, want naast stoffen als Bergamot (die ook vandaag de dag nog in parfums worden gebruikt) vond ze kunstzinnig vormgegeven kruiken en een soort parfumdistillator. Dat er vanuit Pyrgos naar bijvoorbeeld Egypte en het Griekse vasteland werd geëxporteerd blijkt uit een aantal documenten (bijvoorbeeld teksten die in de Myceense tijd werden geschreven). En Belgiorno heeft plannen, zo vertelt ze, om de oude parfum opnieuw te laten maken – een tastbaar bewijs dat parfum eeuwig is en aardbevingen en andere rampen overleeft.

Wie er toen in Pyrgos woonde, is onbekend, maar dat die beschaving ver ontwikkeld was blijkt niet alleen uit de parfum. Op de opgraving is een werktuig gevonden waarvan Belgiorno nu bijna zeker weet dat het het oudste gevonden aambeeld ter wereld is. En ook in de textiel was Pyrgos vooraanstaand: de Italiaanse archeologie heeft een soort purperrood gevonden waarvan de ontdekking en fabricage van oudsher aan de Phoeniciërs werd toegeschreven. Maar hier is het ook, op Pyrgos, eeuwen en eeuwen eerder.

De parfum is echter wellicht het opmerkelijkste van de opgraving. Zij bevestigt dat de band tussen Cyprus en parfum eeuwig is. In de twintigste eeuw werd er in Parijs een beroemd parfum gemaakt dat de naam van Cyprus kreeg, vertelt Belgiorno, en nu is het zelfs zo dat in de grote parfumfamilie één tak `Cyprische' parfums worden genoemd. ,,Zoiets maakt me filosofisch'', zegt ze, terwijl ze over de opgraving heenkijkt. ,,Sinds die 19de eeuw zijn er heel veel beschavingen op Cyprus geweest, maar de parfum is gebleven.''

En zo is het maar net. `Cyprus' wordt door velen nu in verband gebracht met oorlog en onderhandelingen die mislopen tussen Grieks-Cyprioten en Turks-Cyprioten. En welbeschouwd was er in de lange geschiedenis van het eiland elke paar honderd jaar wel een oorlogszuchtige natie die het onder de voet liep. Kruisvaarders, Venetianen, Ottomanen, Britten – allemaal waren ze op Cyprus en allemaal vergoten ze bloed op het eiland. Wanneer de parfum uit de 19de eeuw voor Christus weer op de schappen in drogisterijen staat, durft Belgiorno niet te zeggen. Maar ze hoopt dat het echt zover komt. Uiteindelijk zal op Cyprus de geur van parfum die van bloed doen vergeten.