Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Cultuur

BANG?

Heeft u een terreinwagen, een hek voor het huis en een nostalgische keukenmachine? Dan bent u zeker bang op straat. Bernard Hulsman over het design van de angst

``Ah! Hier zijn ze dus ook al'', zegt Nan Ellin als ze een SUV, een Sports Utility Vehicle, door het centrum van Den Haag ziet rijden. Dat had ze niet verwacht in Nederland, het land dat ze ruim twintig jaar geleden voor het laatst bezocht.

Voor de Amerikaanse hoogleraar architectuur aan de State University of Arizona zijn deze wagens, ook four wheel drives geheten, de vervoersmiddelen van de angst. ,,Je ziet zulke auto's altijd in steden terwijl je er daar niets aan hebt. Nog zwaarder en groter zijn de Hummers, tankachtige vervoersmiddelen van het leger die steeds meer door particulieren worden gebruikt. Filmster Arnold Schwarzenegger, de huidige gouverneur van Californië, had er als een van de eersten een. Hummer-eigenaars betalen zich blauw aan verzekeringen, want als ze een ongeluk krijgen, is de schade gegarandeerd groot.''

Gegarandeerd groot bij degene die wordt aangereden, om precies te zijn.

Nan Ellin is een paar dagen in Nederland voor een lezing aan de Academie van Bouwkunst in Amsterdam. Ze is de samensteller van het boek Architecture of Fear uit 1997, waarin Amerikaanse auteurs laten zien hoe het leven in Amerikaanse steden, woonwijken en woningen wordt beheerst door angst.

In Phoenix, de stad waar Ellin les geeft, loopt bijvoorbeeld niemand op straat. Op straat is het niet pluis, vinden de inwoners, en dus rijden ze in SUVs en andere auto's van hun woning in een gated community naar hun kantoren achter slagbomen en naar beveiligde, overdekte winkelcentra met air conditioning. Zo begeven ze zich van de ene ommuurde, beveiligde enclave naar de andere. En komen ze nauwelijks nog in ouderwets openbare ruimtes.

Die bestaan ook nauwelijks meer in Phoenix. Downtown Phoenix, eens het dichtbebouwde publieke hart van de stad, bestaat nu uit een paar wolkenkrabbers – en vooral uit verdwenen gebouwen. De lege vlaktes die meer dan de helft van het centrum beslaan, worden gebruikt als parkeerplaats.

,,Mensen zijn bang voor de stad'', zegt Ellin 's avonds tijdens de lezing over haar medeburgers in de Amerikaanse woestijnstad. ,,Het idee dat je je in een anonieme stedelijke menigte begeeft en onverwachte ontmoetingen hebt, wat toch de essentie van ouderwets stedelijk leven is, is verdwenen in Phoenix. Onverwachte ontmoetingen met mensen die je niet kent, is wel het laatste dat ze willen. Mensen blijven thuis, hun kinderen kijken televisie of zitten achter de computer. Het openbare leven wordt steeds beperkter, tot je in je eentje op de bowlingbaan staat, zoals Robert Putnam in Bowling Alone heeft beschreven.''

TOLERANT

Ellin beschouwt Nederland nog altijd als een paradijs van openheid en tolerantie – de aanwezigheid van SUVs verbaast haar dan ook. Ze vormen voor haar het bewijs dat in Nederland de angst oprukt als vormgever van het dagelijkse leven. Samen met twee studenten van de Academie van Bouwkunst maakt ze een tocht door de Randstad langs een paar recente woonwijken en gebouwen in Nederland.

We beginnen in De Resident, de wijk met besloten pleintjes en smalle straten naar een ontwerp van de Luxemburgse neotraditionalist Rob Krier, gebouwd in de jaren negentig bij het centraal station in Den Haag. De Resident is een voorbeeld van new urbanism, de Amerikaanse en nu ook Europese beweging van stedenbouwers en architecten die nieuwe wijken en steden willen bouwen op basis van oude, traditionele stedenbouwkundige beginselen die in zwang waren vóór de twintigste eeuw, het tijdperk van het modernisme.

De Resident met zijn traditionele straten, pleinen en gevels is volgens Ellin een voorbeeld van nostalgie. ,,Nostalgie is een van de reacties op de hedendaagse angst. Nostalgie speelt een rol in de roep om een terugkeer naar traditionele waarden en normen die je overal ter wereld hoort.

,,Televisieprogramma's uit de jaren zestig en zeventig, van The Flinstones tot Charlie's Angels, worden Hollywoodfilms. Design staat bol van de retro, van keukenmachines en stoelen tot fietsen en auto's. De populairste radiostations zenden `classic rock' uit. Nieuwe spijkerbroeken lijken al oud en versleten. En Amerikanen gaan massaal na waar hun familie vandaan komt, waar hun wortels liggen.''

Diezelfde avond geeft Ellin haar lezing in Amsterdam. ,,Angst is natuurlijk niet nieuw'', doceert ze daar. ,,Oude steden werden omgeven door muren om de vijand buiten te houden. Maar in het moderne tijdperk is de angst toegenomen. Er is een verband tussen angst en de mate waarin veranderingen plaatsvinden. Veranderingen worden vaak ervaren als bedreigingen.''

En aangezien de veranderingen in het tijdperk van de globalisering en de computer steeds sneller gaan, neemt de angst dus alleen maar toe. ,,De aanslagen op 11 september en alles wat daarna kwam, hebben de angst vergroot.'' Ze refereert aan de film Panic Room, met Jodie Foster in de hoofdrol. Net als veel andere Amerikanen sluit Foster zich in die film op in een geheime kamer in haar huis wanneer een roofovervaller haar woning binnendringt. Zo'n geheime kamer lijkt op het achterhuis van Anne Frank, zegt Ellin, ,,maar dan wel met een dikke stalen deur en een goed slot''.

OBSESSIE

Veiligheid is een obsessie in de Verenigde Staten. Maar ook in Nederland staan veiligheid en criminaliteit hoog genoteerd – het hoogst zelfs op de lijst van verschijnselen waarover mensen zich zorgen maken, zo bleek vorige week uit www.21minuten.nl, het grootste onderzoek over de wensen, zorgen en verlangens dat ooit onder de Nederlandse bevolking is gehouden.

In de nieuwe Haagse tramtunnel van Rem Koolhaas ziet Ellin hoe dergelijke zorgen het dagelijks leven in Nederland beïnvloeden. De roltrappen die naar de perrons voeren, zijn alleen toegankelijk voor trampassagiers mét kaartjes. Mannen en vrouwen in blauwe uniformen vragen om vervoersbewijzen. Er hangen videocamera's. De ondergrondse parkeergarage kan alleen worden betreden door degenen die er hun auto hebben geparkeerd.

Hier vertelt Ellin over haar thuisstaat Arizona. Daar is een wet aangenomen die mensen het recht geeft een geweer mee naar het café te nemen. ,,Waarschijnlijk spreekt de gouverneur een veto uit over de wet, maar het geeft wel aan hoe groot de angst voor het openbare leven is.''

Nostalgie en veiligheid zijn reacties op angst, escapisme is een andere. 's Avonds, tijdens haar lezing in Amsterdam, vertelt ze over Sun City bij Phoenix, de eerste gated community voor alleen ouderen in de Verenigde Staten die al in de jaren zeventig werd gebouwd. ,,Er zijn nu zo'n twintigduizend gated communities, ommuurde en afgesloten wijken. Maar het rare van dergelijke wijken is dat de bewoners zich er helemaal niet veiliger voelen. Ze worden eerder nog banger. Angst roept nog meer angst op. Gated communities leveren ook geen bijdrage aan de daling van de criminaliteit, zo blijkt uit onderzoeken, niet binnen en niet buiten de ommuurde wijken.''

Nederland kent nog geen strikte gated communities, maar wemelt wel van de parken met vakantiehuisjes, die alleen voor huiseigenaren toegankelijk zijn. Ook zijn in Nederland de laatste jaren verschillende quasi-oude vestingstadjes gebouwd, zoals Brandevoort bij Helmond, en kasteelachtige wooncomplexen, waarvan de grote woonburchten van Haverleij bij Den Bosch de bekendste zijn. De slotgracht moet de bewoners het gevoel geven dat ze in een defensible space leven, aldus de stedenbouwkundig ontwerper Sjoerd Soeters.

Inmiddels zijn er ook hekken in `gewone' woonwijken. Dat merken we als we in de namiddag rondlopen in Nieuw Sloten, de Amsterdamse nieuwbouwwijk uit begin jaren negentig die model stond voor veel latere Vinex-wijken.

Ellin is niet erg onder de indruk van het hekwerk in deze wijk. ,,Wat me treft in de manifestering van angst in Nederland is de subtiliteit. In de Verenigde Staten staan echte muren en hekken en vullen Hummers de straten. In Nederland hebben de muren een meer impliciet karakter. Hier staat een hek vaak open – en kan iedereen dus naar binnen.

,,Misschien heeft dit te maken met het verschil in erfenissen: de VS met zijn geschiedenis van slavernij en de pogingen om deze te overwinnen en Nederland met zijn geschiedenis van openheid en tolerantie dat nu tot een vergelijk moet zien te komen met de recente massale immigratie. Maar hoe echt of impliciet de muren ook zijn, in beide landen begrijpen de mensen de betekenis van muren en weten ze precies wie erbinnen horen en wie erbuiten. Maar onduidelijk in beide landen is waar we nu precies bang voor zijn. Natuurlijk heeft de angst te maken met mensen die anders zijn dan wij, met de snelle veranderingen en met het gevoel de controle over ons leven te verliezen. Maar de heersende angst is groter dan de gevaren rechtvaardigen. En leidt tot gedrag als het rondrijden in Hummers. En dat doet de paranoia weer toenemen.''

INTEGRALE STEDEN

Toch is Ellin niet pessimistisch over de toekomst van de steden. Integendeel, ze is een boek aan het schrijven over `integrale stedenbouw' dat een tegengif moet worden voor de gated communities. In `integrale steden' bestaan geen zichtbare of onzichtbare muren. Hierdoor zijn dergelijke steden ,,echt en authentiek''. En aan `authenticiteit' is in een wereld van kunstmatige gated communities en quasi-oude woonwijken een toenemende behoefte.

Ondanks de toenemende angst in de Verenigde Staten en Nederland, gelooft Ellin dan ook heilig dat de integrale stad de toekomst heeft. ,,Ik heb studenten die zijn opgegroeid in gated communities. Zij vragen zich af waarom hun ouders in godsnaam in deze kunstmatige oorden zijn gaan wonen. In de staten waar de gated communities het eerst verschenen, Florida en Californië, komen geen nieuwe enclaves bij: ze hebben hun beste tijd gehad. In de Verenigde Staten is de laatste tien jaar een behoefte ontstaan aan levendige steden, zoals bijvoorbeeld Amsterdam, met zijn mengeling van verschillende functies en verschillende mensen.''

Ze heeft haar studenten alvast ontwerpen laten maken voor de desolate, lege vlaktes in het centrum van Phoenix. ,,Een lege plek moet bijvoorbeeld een overdekte markt worden zoals je nog in veel Europese steden hebt. Een andere plek kan tijdelijk worden gebruikt als bomenkwekerij. Het stadsbestuur onderzoekt de mogelijkheden om de ontwerpen uit te voeren. En, misschien nog wel belangrijker: de Universiteit van Arizona keert terug naar het centrum.

,,Er is een revolutie gaande in de Verenigde Staten, een heel rustige revolutie, zonder manifesten en plechtige verklaringen, maar niettemin een revolutie. Zeker, de angst zal niet verdwijnen, zal eerder toenemen, maar dit draagt alleen maar bij aan het besef dat we er op een vruchtbare manier iets mee moeten doen. We moeten ons voorbereiden op het ergste, maar het beste verwachten.''