Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Een moeder met een funny job

Beatrix is 25 jaar koningin. Zij is gegroeid in haar rol, zeggen degenen die haar omringen. De koningin wil het graag `goed doen' al maakte de ziekte van prins Claus alles anders.

In het najaar van 2001 was Huub Oosterhuis, dichter en vriend van koningin Beatrix en prins Claus, op Huis ten Bosch getuige van een gezinsdiscussie over de monarchie. ,,Dit gespreksonderwerp keerde regelmatig terug'', zegt Oosterhuis nu.

Prins Claus was ziek en werd verpleegd in een klein huis in de paleistuin. ,,Het republikeinse idee is natuurlijk een heel redelijk idee'', zei hij. Koningin Beatrix glimlachte. ,,Ik heb haar dat niet horen beamen'', zegt Oosterhuis. ,,Zij heeft het koningshuis neergezet op haar manier.''

Prins Friso viel zijn vader wel bij. ,,Hij wilde geen troonopvolger zijn'', zegt Oosterhuis. ,,Maar hij was wel beschikbaar.'' Bij het afscheid zei prins Claus tegen Oosterhuis: ,,Ik denk niet dat mijn familie voor de monarchie op de barricade zou gaan. Het is een té zware opgave om koningin te zijn.''

Oosterhuis: ,,De dingen moeten góéd gebeuren, zeiden Beatrix en Claus steeds. Altijd bezig met verbetering, verfijning van haar rol. Beatrix zei: `De tijd zal leren of ik een goede koningin zal zijn'. Ik heb de monarchie van dichtbij gezien en ik vind dat die een onmenselijke last op mensen legt. Het is heel moeilijk om een echt leven te hebben. Om te blijven wie je bent. Dat is hun wel gelukt.''

Ten minste zeven keer heeft koningin Beatrix een eredoctoraat aangeboden gekregen – en geweigerd. ,,Ze zei: `Als ik nou heel lang koningin ben geweest en mij wordt een eredoctoraat aangeboden, dan aanvaard ik het''', zegt een hoge hoffunctionaris. ,,`Ik moet het verdienen'.'' In februari van dit jubileumjaar aanvaardde ze een eredoctoraat aan de Universiteit van Leiden. Beatrix vindt nu dat zij haar sporen heeft verdiend.

Beatrix is 25 jaar koningin. ,,Terugkijkend op die periode is ze rijper, breder en dieper geworden'', zegt oud-premier Wim Kok. Ze is nooit door een premier berispt. ,,Beatrix functioneert heel goed als staatshoofd'', zegt Hans van Mierlo, minister van Buitenlandse Zaken van 1994 tot 1998. ,,Daarmee heeft ze de discussie over de monarchie op afstand gehouden.''

,,Er is maar één manier om een goede vorst te zijn'', zei ze. ,,Gestaag door de jaren heen je werk te doen. Niets forceren.'' ,,Ze houdt niet van mannetjesmakerij'', zegt de hoge hoffunctionaris. ,,`Veel in de publiciteit staan is niet chic', zei ze.'' Wim Kok: ,,Oh ja, voordat we haar eindelijk zo ver hadden dat de kerstboodschap op televisie kon worden uitgezonden!'' Vanaf 2000 spreekt ze haar kerstboodschap voor de televisiecamera uit. Kok: ,,Ze had heus geen strategisch plan van: ik wil pas over tien jaar pieken, of zo. Ze wilde gewoon zo lang mogelijk van mediaoptredens verschoond blijven.''

,,Haar zorg is: gaat het goed met het land?'', zegt politicus Klaas de Vries, die haar begin jaren tachtig leerde kennen toen hij lid van de Tweede Kamer voor de PvdA was. ,,Lopen dingen goed, worden de procedures netjes gevolgd? Dat laat ze niet helemaal aan anderen over. Ze wil weten hoe beslissingen tot stand komen en of de minister aan alles gedacht heeft. De rol van staatshoofd heeft voor haar geen symbolische functie, maar een inhoudelijke. Ze doet wat ze kan.''

Tijdens één van haar laatste audiënties zei Els Borst, van 1994 tot 2002 minister van Volksgezondheid, tegen de koningin: ,,De monarchie zoals die nu functioneert, dat is een goede zaak.'' Dat vond de koningin fijn om te horen. Borst nu: ,,Alles moet altijd anders. `We kunnen het beter zo laten', concludeerden we. Ik zei: `Ik zou wel lid willen worden van de partij van het goede.' Bij het afscheid van het kabinet in juli 2002 zei de koningin met nadruk tegen mij: `En we behouden het goede!'''

Het goede had vorm gekregen op kasteel Drakesteyn bij Lage Vuursche, waar Beatrix in 1963 was gaan wonen. Claus voegde zich na hun huwelijk in 1966 bij haar. Ze nodigden er na de geboorte van de drie prinsen eens in de drie maanden schrijvers en kunstenaars uit. J. Bernlef, Judith Herzberg, Dick Hillenius, Herman Gordijn, Peter Struycken en Huub Oosterhuis. ,,Daar werd gediscussieerd over de functie van kunst'', zegt Oosterhuis. ,,Er werden verhalen verteld, Dick Hillenius was in de weer met een bandrecorder met walvisgeluiden. Ik herinner me dat we een kuil groeven in de tuin van het kasteel en daar glazen in mieterden. Claus deed er stralend aan mee. Het was brainwashing. Ze wilden in een ander milieu verkeren dan het opgeblazen Bilderberg-milieu van grootindustriëlen waarin prins Bernhard zich thuis voelde.''

Beatrix genoot ervan. Ze sprak bevlogen mee, maar de gastheer was Claus. Oosterhuis: ,,Hij was heel sprankelend aanwezig. Hij wist van alles: over de Duitse ontwerpschool Bauhaus of de componist Schönberg. Hij sprak ontzettend mooi Nederlands. Op de avond van 11 september 1973 hadden we een bijeenkomst. Het bewind van president Salvador Allende in Chili sneuvelde die dag. Daar was hij erg mee bezig. Hij liep steeds weg om in een zijkamer naar de radio te luisteren.''

De kunstenaars maakten op Drakesteyn kennis met Beatrix de beeldhouwer. Groot, fors en beslist. ,,Ze ziet een gezicht en zegt: daar gaan we wat aan doen. En dan begint ze te boetseren'', zegt Oosterhuis over haar werkwijze. ,,Ze is een heftig mens en tegelijk heel precies. Die eigenschappen heeft ze in haar ambt opgenomen.''

,,Ze kan opgewonden en openhartig discussiëren'', herinnert Hans van Mierlo zich, die haar begin jaren zeventig tijdens een diner bij zijn vriend, nu PvdA-senator Erik Jurgens, ontmoette. ,,Het was de tijd van Dolle Mina en mijn toenmalige vrouw raakte in een felle discussie met Beatrix over abortus. Beatrix had een duidelijke opvatting over dat vraagstuk, ik zeg niet welke, maar dat het er zo heftig aan toe ging, lag aan het temperament van mijn vrouw. Beatrix kende alle voor- en tegenargumenten. Ze was intellectueel gewapend. De mannen keken elkaar aan. Alsof we moesten schuilen voor een grote regenbui.''

,,Ze kan een beetje exuberant praten'', zegt Huub Oosterhuis. ,,Ik herinner me een politieke discussie bij hen thuis, toen ze net koningin was. Claus vond dat ze te ver ging. Hij suste in gezelschap: `Schatje, schatje'.''

,,Claus bewonderde haar'', zegt Oosterhuis. ,,Zij was zijn grote liefde. En zij heeft onmiddellijk doorgehad wat voor man Claus was: een volstrekt andere man dan haar vader. Dat was duidelijk. Claus las de Volkskrant, Bernhard De Telegraaf.''

Tegen Borst zei Beatrix over Claus: ,,Hij is mijn beste criticus. Als ik eens wat geschreven heb, gaat hij erover heen. Dat helpt enorm.'' ,,Het was een voortreffelijke combinatie: Beatrix en Claus'', zegt Borst nu. ,,Ten tijde van mijn ministerschap had ik op mijn werkkamer een portret hangen van de koningin, geschilderd door Ger van Elk – ik wilde geen foto. Claus kwam eens bij mij praten over aids-bestrijding in Afrika. Hij zag het portret hangen en zei: `Wat mooi. Mag ik het even van dichtbij bekijken?'. `Natuurlijk', antwoordde ik. `Het is úw vrouw'. Hij ging er heel dichtbij staan en zei stil: `Wat ziet ze er lief uit'. Dat was vertederend. Kort daarop heeft hij nog twee portretten uit dezelfde serie gevonden: één voor zijn kamer en één voor die van Willem-Alexander.''

Een jaar na haar inhuldiging in 1980 waren er verkiezingen. Het CDA/VVD-kabinet onder leiding van Dries van Agt (CDA) had de volledige vier jaar geregeerd. ,,De koningin wacht nooit op de definitieve uitslag'', zegt Frits Korthals Altes, minister van Justitie (VVD) van 1982 tot 1989. ,,Ze begint meteen de volgende dag met formeren.'' Maar de formatie van een tweede kabinet-Van Agt, met CDA, PvdA en D66, verliep moeizaam. De informateurs Ruud Lubbers, Jan de Koning en Ed van Thijn moesten `bijna dagelijks' bij koningin Beatrix langskomen op het Paleis Lange Voorhout. ,,Enthousiast was niemand'', zegt Van Thijn nu. ,,Alleen de koningin. Zij vond het leuk, zij genoot ervan. Ze was stimulerend. Lubbers bedacht voor elke afgewezen formulering een nieuwe, De Koning was de bindende figuur. De koningin maakte geen onervaren indruk, ze was zakelijk en betrokken. Het was gewoon een onmogelijk kabinet, maar zij zei monter: `Daar moet toch uit te komen zijn?'''

,,Ze wist van meet af aan precies wat ze wel en niet wilde'', herinnert Van Agt zich. ,,Aan een volleerde ruiter ga je geen rijlessen slijten. Een mentor had Beatrix niet nodig. Bij tijd en wijle kon ik wel een advies aan haar kwijt.'' Nooit ervoer Van Agt pressie, nooit stelde Beatrix hem voor een voldongen feit. ,,De jonge koningin had een verfrissende assertiviteit, maar die was het kind van intellectuele passie en tomeloze ijver.''

Toenmalig Tweede-Kamervoorzitter Dick Dolman (PvdA) voerde vijf informatiegesprekken met de koningin. ,,Ik houd ervan tegendraads te zijn op een vriendelijke manier: `Ik geloof dat het iets anders ligt, mevrouw.' Ze is, veel meer dan haar moeder, zeer geïnteresseerd in alle onderwerpen. Ze is heel spraakzaam. Als ze op haar praatstoel zit, dan zijn die drie kwartier zo om, hoor. Maar een echte intellectuele hoogvlieger is ze niet.'' Van Thijn: ,,Ik voelde me erg bij haar op mijn gemak. Meer dan bij haar moeder, die vond ik veel formeler.'' Dolman: ,,Ze heeft geen buitengewoon politiek inzicht, maar ze komt overal, ze kan goed luisteren en doet daar bij haar meningsvorming haar voordeel mee.''

Een opgewekte koningin Beatrix stond in september 1981 voor het eerst met een kabinet om zich heen – in de groenhouten vestibule van Huis ten Bosch. Rechts van haar Van Agt en links PvdA-leider en vice-premier Joop den Uyl. De twee antagonisten uit haar moeders tijd vochten het tweede kabinet-Van Agt in acht maanden kapot. ,,Ik had niet het gevoel dat Beatrix daar erg mee bezig was'', zegt Korthals Altes. Uit de ministerraadsnotulen uit die tijd doemt het beeld op van een kabinet dat allesbehalve met het pas aangetreden staatshoofd bezig was, alleen met zichzelf. Pas toen het op 12 mei 1982 misging, kwam de koningin in de ministerraad ter sprake. Want aan haar moest het kabinet gemotiveerd zijn ontslag aanbieden.

Op 4 november 1982 beëdigde Beatrix het eerste kabinet van haar generatiegenoot Lubbers. Samen groeiden ze in hun rol. ,,Ze adviseerde Lubbers met de passie van de beeldhouwer'', zegt Huub Oosterhuis, die ook contact met Lubbers had. ,,Ze heeft in hem een premier gehad die daar open voor stond. Hij informeerde, vroeg haar om raad.'' Ze tutoyeerde Lubbers, als enige politicus. Hij gaf haar raad over de opvoeding van de kinderen. Als Lubbers twaalf jaar later afzwaait, zal hij zeggen: ,,Er zijn drie vrouwen in mijn leven: mijn moeder, mijn vrouw en koningin Beatrix.''

,,Het was een optimistische tijd'', zegt een voormalig lid van de hofhouding die het paar aan het begin van haar koningschap meemaakte. ,,Beatrix verheugde zich op haar taak en Claus was de enige aan wie ze haar eigen meningen kon toetsen zonder dat hij een eigenbelang had. Relativeren was eerder zijn fort dan het hare.'' Oosterhuis: ,,Hij vond dat ze te hard werkte. Dat ze sommige dingen níét moest doen. `Straks weet je alles van Drenthe', zei hij toen ze een provinciebezoek voorbereidde. `Wat moeten ze je daar dan nog vertellen?' Daar maakte hij zich zorgen over.''

Tussen 1981 en 1983 kwamen alle Eerste- en Tweede-Kamerleden kennismaken met de koningin. Haar werkpaleis Noordeinde werd nog verbouwd, dus ontving ze de parlementariërs in de rechtervoorkamer van het paleis op het Lange Voorhout, nu het Escher-museum. Ook Klaas de Vries mocht komen. ,,Bij haar moeder zaten we in een kring. Gezellig. Bij Beatrix moesten we in een halve cirkel voor haar bureau zitten. Ze citeerde uit de Handelingen der Tweede Kamer. Daar stelde ze vervolgens een vraag over. Ik was verbaasd. `Majesteit, u leest toch al die Handelingen niet?' Wel dus. Ik dacht: nou, dat is ijverig. Ze was businesslike, een scherp contrast met haar moeder.''

In het voorjaar van 1982 bezocht ze met Claus de Verenigde Staten. Begin september liet hij zich onderzoeken in het Nijmeegse Radboudziekenhuis en werd hij wegens depressieve klachten opgenomen in een kliniek in Bazel. Oosterhuis: ,,Dat was verschrikkelijk voor Beatrix, juist omdat Claus zo'n makker was.'' ,,Mijn coach'', zei ze zelf. Het waren de eerste jaren van haar koningschap. Ze ging in 1982 alleen naar de uitreiking van de Erasmusprijs aan Edward Schillebeeckx.

,,Hoe is het met prins Claus?'', was sinds die dag de vraag bij elke audiëntie op Huis ten Bosch. ,,Ze sprak op een heel open en innemende manier over haar familie'', herinnert Hans van den Broek, tussen november 1982 en januari 1993 minister van Buitenlandse Zaken, zich. Het enthousiasme van de eerste jaren van haar koningschap verdween. ,,De persoonlijke component in haar taakuitvoering werd zwaarder'', zegt Wim Kok over de ziekte van Claus. ,,Dat was voor de koningin complicerend omdat hij zijn rol als klankbord en raadgever in mindere mate kon uitoefenen.''

Ze was kwetsbaar toen, herinnert Huub Oosterhuis zich. ,,Je probeert het verdriet wél zijn plaats te geven, maar het níét alle plaats te laten opeisen'', zei de koningin in haar kerstboodschap van 1982. In 1986 ging die over de discrepantie tussen Christus als Vredevorst en de harde realiteit in de wereld, waar het draait om oorlog, geweld, onderdrukking en honger. ,,Een mens kan zich in het leven verdwaald voelen, de weg, de richting kwijt zijn. Soms ontbreekt het ons geheel aan levenskracht. Maar juist voor mensen die onzeker zijn is er de boodschap van Kerstmis: God is met ons, ook in onze angst.''

Ze bezocht de Paschaliskerk en de Kloosterkerk in Den Haag, de vrijzinnig protestantse kerk van dominee Carel ter Linde. ,,Ter Linde is open, ruimhartig, op de bijbel georiënteerd'', zegt Oosterhuis, die als pastor op hoogtijdagen regelmatig een bijdrage leverde aan de kerkdiensten van het koninklijke gezin. ,,Zo is haar geloof ook: menselijk. Ze gelooft in een persoonlijke god. `Onze Vader, die in de hemel zijt. Geef ons heden ons dagelijks brood.' Zo simpel is het. Geen vrome bewoordingen, geen stellige gebedsteksten. Het Onze Vader is haar gebed. Het zesde couplet van het Wilhelmus `Mijn schild ende betrouwen zijt Gij, o God mijn Heer, op U zo wil ik bouwen, Verlaat mij nimmermeer' is haar favoriete couplet.''

Beatrix en Claus spraken niet veel over hun geloof. Oosterhuis: ,,Toen zijn moeder stierf, vroeg ik: `Waar is ze nou?' Hij wees met zijn rechter wijsvinger naar boven.'' ,,Kun je niet een liedje maken?'', vroeg Claus aan Oosterhuis kort voor Beatrix' zestigste verjaardag. ,,Dat vindt ze leuk.'' Oosterhuis: ,,Hij begon allerlei liederen te zingen uit zijn jeugd: `Misschien kun je die melodie nemen of nee, deze.' Het werd: `De woorden die wij spraken'.''

Oosterhuis: ,,Beatrix heeft het idee dat haar koningschap met haar geloof te maken heeft. Haar redenering is: ik ben geboren in dat gezin. Die taak ligt er, dat móét ik dus doen.''

Dolman, sinds 1990 lid van de Raad van State, signaleerde een `verkramptheid' bij de koningin: ,,Toen Beatrix aantrad, deed ze iets nieuws: ze ging allerlei instellingen langs met Claus, zoals de SER, de Eerste Kamer en de Tweede Kamer. Tegen haar werd gezegd: `We hopen u weer eens terug te zien.' Dat is nooit meer gebeurd. In de Tweede Kamer was ze in 1992 bij de opening van het nieuwe gebouw en dat was het dan. Koning Gustav van Zweden, die helemaal niets mag, zit regelmatig op de publieke tribune bij het Zweedse parlement. Dat zou Beatrix ook moeten doen. Ze zou ook moeten stemmen. Bij de Raad van State heb ik haar een paar keer gezien. Ze hield nooit een inhoudelijke toespraak. Misschien is ze bang voor lekken. Ze is voorzitter, maar bijna het enige dat ze doet is hameren en snel het woord geven aan de vice-president.''

Koningin Beatrix installeerde de piramidestructuur als organisatiemodel aan het hof. De grootmeester kreeg de algemene leiding over de hofhouding. De hoofden van dienst legden voortaan aan hem verantwoording af. Een hofdame was niet langer een van de vele onbetaalde vriendinnen van Juliana, maar een personeelslid met onkostenvergoeding. Oosterhuis: ,,Toen ze koningin werd, vond ze het een rotzooitje aan het hof. Ze wilde andere mensen om zich heen. Haar gezin heeft dapper meegedaan aan de defilés op Soestdijk, maar die heeft ze niet gehandhaafd. Ze heeft streng willen selecteren wie er over de vloer kwam.''

Beatrix stelde er prijs op met `majesteit' te worden aangesproken. ,,Toen dacht ik: nou nou, dat heeft een mens toch niet nodig'', zegt Klaas de Vries nu. ,,Ze heeft door haar positie en persoonlijkheid al een natuurlijk gezag.''

Nieuwe ambassadeurs in Nederland kwamen 's woensdags per koets op werkpaleis Noordeinde in zwarte en ossenbloedrode galaberlines hun geloofsbrieven aanbieden. Een gewoonte die koningin Beatrix in 1984 in ere had hersteld. Hans van Mierlo, tussen 1994 en 1998 minister van Buitenlandse Zaken, herinnert het zich als een maandelijks `komisch ritueel met historische waarde'. ,,We stonden in een driehoek in de ontvangstkamer te wachten: de koningin, de grootmeester en ik. Dan hoorde ik buiten klepperende paardenhoeven en het volkslied. Dan zei ik tegen de koningin: `Even luisteren.' Als die ambassadeur eenmaal binnen was, voerden we na het ritueel een uiterst bijdetijdse conversatie.''

,,Ik bén ook ouderwets!'', riep ze wel eens uit. ,,Het protocol is er niet om het voor iedereen moeilijker te maken, juist gemakkelijker'', zegt een adviseur van het hof. ,,Het is er om dilemma's te voorkomen. Voor de koningin, maar ook voor degenen die haar ontmoeten. Zij gaat bijvoorbeeld als eerste weg. Als tegen Juliana werd gezegd: `U moet nu vertrekken', dan zei ze: `Meneer zo en zo, ik moet niets'. Het gevolg was dat alle aanwezigen moesten wachten totdat het haar behaagde te vertrekken. Beatrix' gevoel voor protocol heeft met haar generatie te maken. Ze wilde niet te snel mee met de jaren '70-stemming van `het doet er niet toe'. `Het doet er wél toe', zegt de koningin.''

Op 13 mei 1994, tien dagen na de Tweede-Kamerverkiezingen, adviseerde Eerste-Kamervoorzitter Herman Tjeenk Willink (PvdA) de koningin `drie vooraanstaande personen uit de kringen van PvdA, VVD, D66' te vragen de mogelijkheid van een kabinet van diezelfde samenstelling te onderzoeken. Het CDA had 20 zetels verloren en D66 was met 24 zetels de grote winnaar. ,,Paars was evident uit de verkiezingsuitslag gekomen'', zegt PvdA'er Klaas de Vries, toen één van die drie vooraanstaande personen.

,,Nou, het is wel een heel andere coalitie dan gebruikelijk'', reageerde de koningin. ,,Maar zij vond Paars wel logisch'', zegt de toenmalige D66-leider Hans van Mierlo nu. ,,Nadat zij alle adviezen van de fractievoorzitters had gekregen, moest de koningin daaruit een soort conclusie trekken. Op zo'n moment ontstaat er een niet nader gedefinieerde ruimte. Als de koningin ergens echt geen trek in heeft, zal het ook niet makkelijk gebeuren.''

Tijdens de formatiesessies maakte de koningin voortdurend aantekeningen. ,,Waarom wil ze alles weten en opschrijven?'', vroeg De Vries zich af. Beatrix is tijdens haar uiterst vertrouwelijke één-op-één gesprekken met informateurs, formateurs, ministers en premiers altijd aan het schrijven. ,,Al die schriftjes vormen samen waarschijnlijk het grootste en beste archief in Den Haag'', zegt De Vries. ,,Het is echt heel jammer als dat gesloten blijft.'' Later begreep De Vries de schriftjes: ,,Doet ze dat niet, dan kan ze tijdens de formatie alleen nog vragen stellen als: `Is de sfeer goed?' en: `Denkt u dat we eruit komen?' Dat is niet de rol die de koningin wil spelen.''

De eerste poging om tot een kabinet van PvdA, VVD en D66 te komen strandde na zes weken. ,,O wat jammer'', liet de koningin zich tegen de informateurs ontvallen. ,,Ik had toch zo gehoopt dat we eruit zouden komen.'' Niet dat ze het jammer vond dat Paars er niet kwam, maar dat er niet werd doorgeformeerd en kostbare tijd verloren ging. ,,Ze is echt volstrekt onpartijdig'', heeft De Vries gemerkt. ,,Ze denkt niet vanuit een kabinet, maar positioneert zich als een buitenstaander.'' ,,Ze zal nooit zeggen: `Oh nee, niet weer een kabinet met CDA en VVD!''', zegt Frits Korthals Altes (VVD), informateur van het huidige kabinet met CDA en VVD.

Paars I kwam er toch. Tegen het openbare advies van Tjeenk Willink in om een VVD'er tot volgende informateur te kiezen, benoemde de koningin PvdA-leider Wim Kok. Dat leek een eigengereide actie. ,,Op de gouden regel dat het staatshoofd altijd de meerderheid van haar adviseurs volgt'', zegt Kok nu, ,,vormde de formatie van 1994 geen uitzondering.'' Beatrix volgde het geheime meerderheidsadvies van Tweede-Kamervoorzitter Wim Deetman (CDA) en vice-president van de Raad van State Willem Scholten (CDA). Zeven weken na de benoeming van Kok stond de koningin met het eerste paarse kabinet op het bordes van Huis ten Bosch.

,,Ik had het gevoel dat ze het paarse kabinet goed vond'', zegt Els Borst (D66), die minister van Volksgezondheid werd. ,,Men zegt wel dat de koningin politiek het meeste op heeft met de PvdA. Dat klopt wel, denk ik. Ze is erg voor solidariteit. Aan de andere kant – en dat zou je een VVD-trek kunnen noemen – houdt ze van flinke mensen, die iets van hun leven proberen te maken. Niet iedereen moet gepamperd worden. Mensen zijn verantwoordelijk voor hun eigen gedrag en gezondheid.''

Hans van Mierlo was net twee dagen minister van Buitenlandse Zaken toen hij op staatsbezoek moest naar Oostenrijk. Van Mierlo: ,,Ik had een infectie in mijn nek. Hoge koorts, kon mijn nek niet bewegen.'' Hij sukkelde wat achteraan en Beatrix, die het gevolg door Wenen aanvoerde, vroeg aan een hofdame wat de minister mankeerde. ,,Die mag niet ziek worden'', zei de koningin. ,,Ik heb wel wat voor hem.'' Van Mierlo nu: ,,Je kent haar: the show must go on.'' 's Avonds hing aan de deurklink van Van Mierlo's hotelkamer een zakje met tabletten en een instructiebriefje van Beatrix. ,,Twee pillen vanavond innemen'', stond erop. ,,Eén zo'n pilletje was genoeg om een olifant mee om te leggen'', zegt Van Mierlo nu. ,,Op staatsbezoeken was zij de grote drijvende kracht.''

,,Ze heeft weinig slaap nodig'', zegt Borst. ,,Ze is ongeduldig, houdt van tempo. Rondlummelen doet ze niet.'' Een adviseur van de koningin: ,,Ze is highly strung, zoals de Amerikanen zeggen. Te hoog opgedraaid. Ze doet meer dingen dan ik voor een koningin nodig vind. Ze doet álles. Ze leest tot 's avonds laat stukken, terwijl ik denk: Die stukken kunnen ook tot morgenochtend wachten.''

,,Ik kon de koningin best een nieuwtje vertellen'', zegt Wim Kok. ,,Maar ze houdt er niet van verrast te worden, ze wil alles mentaal voor zijn: No surprises.'' ,,Ze wil in control zijn'', zegt Els Borst. ,,Ze kan pas ontspannen en improviseren als ze weet dat alles geregeld is.'' Waarom werkt Beatrix zo hard? Die werkdrift zit gewoon in de aard van het beestje, zegt ze zelf. Alles wat ze doet, wil ze goed doen.

Els Borst stelde als minister jaarlijks een lijst samen van Nederlanders die wegens hun verdiensten in de gezondheidszorg een onderscheiding in de orde van Oranje-Nassau kregen. Daaronder zette ze haar handtekening, waarna de lijst ter ondertekening naar de koningin ging. ,,Er stonden een keer twee fouten in!'', zegt Borst nu. ,,Duthill met twee l'len, in plaats van `lh'. Daar moest zij mij op wijzen. Ik ging door de grond. De koningin die spelfouten verbetert! Ik heb de ambtenaar die dat stuk had voorbereid, uitgefoeterd. Maar ik dacht ook: moet iemand van het niveau Beatrix zich daarmee bezighouden?''

De formatie van het tweede paarse kabinet in 1998 was eenvoudig. Informateurs Wim Kok, Gerrit Zalm (VVD) en Els Borst kwamen elke week verslag uitbrengen bij de koningin. Na drie weken vroeg ze: ,,Is er al iets besloten? Schiet het al op? Het duurt zolang!'' ,,Ze drong steeds aan op enige spoed'', herinnert Borst zich. ,,Ze had voornemens om naar het buitenland te gaan in de zomervakantie, maar ze is ongelofelijk plichtsgetrouw. Ze komt altijd meteen terug als dat nodig is. Geen woord zou ze daarover zeggen.'' Op 3 augustus kon het kabinet aan de slag gaan.

,,Omdat ze van mijn generatie is'', zegt Els Borst nu, ,,keek ik gefascineerd naar hoe zij dat deed: koningin zijn. Ik was eens met haar in het Concertgebouw in Amsterdam. Toen zei ze: `Één van de aardige dingen van deze funny job of mine is: dat je interessante mensen ontmoet.' Ze relativeerde haar rol. Dat vond ik zo leuk.''

De audiënties van Els Borst aan de koningin duurden anderhalf tot twee uur en eindigden meestal met een glas wijn. Soms legde ze de minister ervaringen van vrienden voor: ,,Moeten mensen echt zo lang wachten op een ct-scan?'' Een vriend van haar had berekend dat een grote operatie die hij had ondergaan te weinig had gekost. ,,Hoe komt die kostprijs dan tot stand?'', vroeg ze. Ze stelde Borst medische vragen over de gezondheid van Claus, die in die tijd voor prostaatkanker werd behandeld.

Borst: ,,Ze sprak altijd met trots over haar zonen, vooral als die iets gepresteerd hadden. Friso die twee studies had afgerond en een eigen onderneming was gestart. Hij is prins en toch onderneemt hij wat! Dat is ook altijd haar eigen instelling geweest.''

Els Borst leerde de koningin `goed kennen' tijdens de vijf werkbezoeken die ze als minister van Volksgezondheid met haar aflegde. In 1997 was de euthanasiewet in voorbereiding. ,,Die heeft haar beroerd'', zegt Borst daar nu over. ,,Ze vroeg me het hemd van het lijf. Ze fungeerde als een countervailing power, zodat ik gedwongen werd de overwegingen goed uit te leggen.

,,Het kan een daad van barmhartigheid zijn van een arts om geen euthanasie toe te passen, maar dan moet de pijnverminderende zorg goed zijn'', zei Borst in een van haar discussies met de koningin. ,,Is die palliatieve zorg dan in orde in Nederland?'', vroeg de koningin. Borst stelde voor een werkbezoek af te leggen aan stervende kankerpatiënten. ,,Ze wilde door de papieren werkelijkheid heen breken'', zegt Borst nu.

De koningin ontmoette twee dochters van een man die bezig was aan longkanker te sterven. Borst: ,,Ze namen hem vanuit zijn ziekbed nog een keer mee naar de kroeg. Het was vermakelijk en ontroerend tegelijk. Het bezoek van de koningin was bijzaak voor ze. Ze waren volledig ontspannen en ik herinner me dat de koningin daarvan onder de indruk was. Ze zei: `Zo is dus het leven van deze mensen.' Ze heeft een goed inlevingsvermogen, een compleet gevoelsleven. Dat heeft ze te danken aan koningin Juliana, denk ik. Die stuurde haar dochters op de fiets naar een gewone school.''

En hoe liep het af met de ondertekening van de euthanasiewet? Els Borst: ,,Die heeft ze zonder commentaar ondertekend. Ik denk dat ze achter de euthanasiewet stond.''

Op 11 maart 1999 gaf de koningin een staatsbanket in het Paleis op de Dam ter ere van een bezoek van Nelson Mandela. De koningin stond na afloop van het diner met een glas wijn in haar hand te praten, maar Els Borst, die de volgende ochtend door een enquêtecommissie over de Bijlmerramp zou worden gehoord, zat op hete kolen. Om tien uur kwam de grootmeesteres, mevrouw Van Loon-Labouchere, naar haar toe. Ze zei: ,,De koningin weet dat u morgen een zware dag heeft. U mag naar huis.''

Borst: ,,Ze laat indirect weten dat ze aan je denkt. Ze zal best denken: die vind ik leuker dan die, maar ze is altijd loyaal aan haar ministersploeg. Ze is als een kloek die over haar kuikens waakt. Dit zijn mÍjn ministers, die zal ik door dik en dun verdedigen.''

In augustus 1999 was kroonprins Willem-Alexander verliefd. Eerst eens zien of dát wat wordt, dacht Wim Kok. ,,Ik wist van de koningin dat er iets in New York was. De prins ging daar wat vaak naar toe. Had daar feestjes en zo.'' De Volkskrant onthulde de naam van zijn Argentijnse vriendin en berichtte over de betrokkenheid van haar vader bij het militaire Videla-regime. Toen begon voor premier Kok ,,ongetwijfeld de meest gecompliceerde kwestie waarmee ik te maken heb gehad.''

Videla was tussen 1976 en 1981 verantwoordelijk voor naar schatting 30.000 verdwijningen en moorden. ,,Argentinië was in opspraak'', herinnert Oosterhuis zich. ,,En toch bleven de zakelijke betrekkingen met dat land intact. Ik wist dat Beatrix en Claus daar toen hun vraagtekens bij zetten. Ik weet hoe Claus dacht over deze regimes en de gevolgen ervan.''

Een huwelijk was aanstaande en Kok nam een besluit. ,,In marmer gebeiteld stond dat ik de dochter niet wilde beoordelen op het verleden van de vader. Maar ik had ook beelden van het huwelijk met prins Claus in mijn achterhoofd, en dat was alleen nog maar een Duitser. Dat de aanwezigheid van de vader bij het huwelijk een tumult van jewelste zou veroorzaken, stond voor mij vast.''

De premier moest dat tumult voorkomen. ,,De koningin heeft me daar voortdurend goed in gesteund'', zegt Kok nu. ,,Wel was duidelijk dat ik hierin de leiding moest nemen. Want hoe loyaal ook aan mijn analyse, de koningin blijft toch moeder en aanstaand schoonmoeder. De meer afstandelijke minister-president moet zijn eigen lijn trekken.''

Eerst moest historicus en Zuid-Amerikadeskundige Michiel Baud vaststellen of Zorreguieta bij het Videla-regime betrokken en politiek verantwoordelijk was. ,,Zijn rapport van januari 2001 weerlegde dit beeld niet'', zegt Kok nu, ,,details interesseerden me toen even niet.'' De aanstaande bruidegom maakte Koks werk moeilijk. Op 6 maart 2001 wees Willem-Alexander, op bezoek in New York, meegereisde journalisten op een ingezonden brief in een Argentijnse krant die zijn aanstaande schoonvader vrijpleitte. De brief bleek van Videla zelf. ,,Dat is een vorm van hoffelijkheid van hem'', zei Beatrix, ,,hij wil zijn schoonvader niet schofferen.'' Oosterhuis: ,,Het zijn haar kinderen, dan is ze mild van oordeel.''

Kok schakelde Minister van Staat Max van der Stoel in om Zorreguieta ervan te overtuigen niet naar de huwelijksplechtigheid te komen. ,,In het begin was er ten paleize weerstand'', zegt Borst. De koningin zei: ,,Dat kunnen we Máxima niet aandoen.'' Borst: ,,Toen heeft Kok gezegd: `Die man moet zelf zeggen dat hij ervan afziet'.'' Zorreguieta gaf op 16 maart 2001 toe dat hij ervoor moest zorgen dat de huwelijksdag van zijn dochter een feestdag zou worden. Borst: ,,Ik herinner me nog goed dat Kok me belde: `Hij heeft het gezegd!' riep hij.''

,,Dit was een klassiek voorbeeld'', zegt Kok. ,,De moeder die ook koningin is respecteert de grenzen van de staatsrechtelijke verantwoordelijkheid. Het vertrouwen dat ze in me stelde is niet lichtvaardig tot stand gekomen. Ze kan over deze zaak niet anders dan goede gevoelens hebben, want eind goed al goed. En wie praat er nu nog over vader Zorreguieta?''

Het was een spannende tijd voor koningin Beatrix. ,,Uit liefde voor Máxima trok ze zich de zaak-Zorreguieta erg aan'', zegt Huub Oosterhuis. ,,Claus was broos en Beatrix viel terug op Kok.'' Kok: ,,Er ontwikkelde zich een vriendschap. Dat merk je soms. Dat je dingen voelt die niet worden geuit en je weet dan toch dat ze er zijn.''

Beatrix kon Claus niet langer verzorgen op Huis ten Bosch. ,,Ik ben toch al niet zo'n Florence Nightingale-type'', zei ze. Hij verhuisde naar een klein huis in de tuin van het paleis waar hij de laatste jaren van zijn leven werd verzorgd.

Op uitnodiging van Rudi Fuchs, destijds directeur van het Stedelijk Museum in Amsterdam, maakte koningin Beatrix in 2000 als gastconservator een tentoonstelling van werken uit de collectie van het museum. Ze veranderde de bovenverdieping in een denkbeeldig paleis en selecteerde 370 naoorlogse werken van 130 Nederlandse kunstenaars. Daarbij kreeg ze hulp van haar vrienden Peter Struycken en Herman Gordijn. `Beatrix heeft geen smaak', stond er boven de recensie in de Volkskrant. `Beatrix' keuze doet snakken naar seks, politiek, vreugde en geweld.' ,,Dat was helemaal niet zo'', zegt Oosterhuis nu. ,,Dat was een keihard stuk en het raakte haar ontzettend. `Ik kan niet veel goed meer doen in dit land', zei ze verbitterd.''

Prins Claus overleed op 6 oktober 2002, tien dagen voordat het eerste kabinet van CDA-premier Jan Peter Balkenende viel. Tijdens de uitvaartmis zaten de ministers met elkaar te ruziën. De koningin was nog in de rouw toen ze de formatie van Balkenende II moest doen. Kort daarop vertelde een voormalige lijfwacht van drugshandelaar Klaas Bruinsma dat de verloofde van prins Friso, Mabel Wisse Smit, Bruinsma's vriendin was geweest. Balkenende besloot daarop de huwelijkswet van Wisse Smit en Friso niet bij de Tweede Kamer in te dienen. ,,Hij heeft het niet kunnen laten daar een triomf te behalen'', zegt Huub Oosterhuis daarover. ,,Hij was nog te kort premier'', zei de koningin over Balkenendes besluit. Oosterhuis: ,,Ze betreurde het.'' ,,Je hoeft geen kenner te zijn om te zien dat de relatie tussen de koningin en Balkenende een formele en zakelijke is'', zegt een voormalig minister van het CDA.

Wim Kok: ,,Ik denk dat het belangrijk is dat ze onafhankelijk denkende raadgevers heeft. Van die categorie heeft ze er nu zeker niet te veel. Dat was in de tijd dat ik premier was al een continu punt van aandacht. Ik wijdde een deel van mijn gesprekken met haar over de vraag hoe we dat konden organiseren. Zij had zelf die behoefte ook om van gedachten te wisselen over een meer eigentijdse invulling van het koningschap.''

,,Na Claus' dood is Beatrix milder geworden in haar oordelen'', zegt Huub Oosterhuis. Op 7 april 2005 wordt in de Balzaal van Paleis Noordeinde het Koninginnedagconcert uitgevoerd. Aanwezig zijn tweehonderd genodigden en prinsen Friso en Constantijn. Prins Willem- Alexander is er niet. Het Residentieorkest onder leiding van Jaap van Zweden speelt Turkse volksliederen van Theo Loevendie. Na afloop van het concert gaan er bladen rond met drankjes en hapjes. Als de eerste mensen aanstalten maken om te vertrekken, stelt de koningin zich op bij de deur. Professioneel, hartelijk. Zo kan ze iedereen een hand geven. ,,Dat kan ze goed'', zegt Huub Oosterhuis. ,,Ze is flink, maar ze stond er erg alleen.''