Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Economie

`Dit wordt Europa's meest open economie'

Na jaren van isolement gaat het goed met de economie van Slowakije. Bijna te goed, vindt Elena Kohútiková, vice-gouverneur van de nationale bank. De Slowaakse kroon is te volatiel naar haar zin. Loonbeheersing en hervormingen zijn nodig om de invoering van de euro in 2009 niet in gevaar te brengen. ,,Wij hebben geduld.''

Ze wordt door velen gezien als spelbreker en ze geniet ervan. ,,Ik ben hier héél populair'', schampert econome Elena Kohútiková terwijl ze een ondeugend gezicht trekt.

Hier is in Slowakije, een Centraal-Europees landje van 5,4 miljoen inwoners dat in zeven jaar een gedaanteverwisseling heeft ondergaan: van regionaal zorgenkindje tot economische tijger. De financiële wereld is dolenthousiast over dit succesverhaal. Al maanden heeft de Slowaakse kroon records gebroken (zie grafiek). Het is een ontwikkeling die Elena Kohútiková echter niet zint. Als vice-gouverneur van de Slowaakse Nationale Bank (NBS) heeft ze al verschillende keren de kroon weer proberen af te zwakken, door massaal euro's op te kopen. Want, zegt ze, te veel euforie is op termijn niet goed voor een economie.

Te weinig of helemaal géén euforie ook niet – de Slowaken kunnen daarover meepraten. Na de scheiding van Tsjechië (1993) raakte Slowakije in een internationaal isolement. Onder de toenmalige premier VladimÍr MeČiar stapelden de wanpraktijken zich op. Politieke tegenstanders werden bedreigd, staatsbedrijven werden verkwanseld aan vriendjes. De economie ging hard achteruit. Kohútiková, die in 1990 als klerk bij de centrale bank begon en daarna snel omhoog klom, maakte dit alles van dichtbij mee. Het is een periode die ze liever vergeet. ,,MeČiar is weg, al zeven jaar'', zegt ze een paar keer tijdens het gesprek in de glazen NBS-toren in Bratislava. ,,Dit is nu een ander land.''

De metamorfose van Slowakije werd in gang gezet onder premier Mikuláš Dzurinda, die in 1998 aan de macht kwam en in 2002 werd herkozen. Pensioenen, uitkeringen en gezondheidszorg zijn inmiddels radicaal herzien. Arbeidswetgeving is aangepast aan wensen van werkgevers en het oude belastingstelsel vervangen door een flat tax, een voor iedereen gelijk belastingniveau. De prijzen voor gas en elektriciteit zijn losgelaten, terwijl de lonen laag zijn gehouden. Het bankwezen is geprivatiseerd. En investeerders, vooral grote Westerse autoproducenten, zijn gekomen, met dikke portemonnees.

Slowakije heeft alles gedaan wat in buurland Polen maar niet wil lukken. Het hervormingsproces staat in Polen door eindeloze politieke strubbelingen zo goed als stil. Niettemin is ook de zloty veel sterker geworden: Polen is vele malen groter (39 miljoen inwoners) en bij het zien van zoveel potentiële consumenten zien investeerders al goud glinsteren. Dat het politieke beleid niet deugt, nemen ze voor lief. Die luxe kan Slowakije zich niet permitteren. ,,Wij zijn klein en onze economie is erg open'', zegt Kohútiková. In Slowakije moet alles gewoon kloppen.

Premier Dzurinda heeft dat voor elkaar gekregen. Hij is de onbetwiste held van de financiële gemeenschap. De Wereldbank heeft Slowakije tot economisch hervormer van het jaar 2004 uitgeroepen. Maar in de opiniepeilingen scoort zijn christendemocratische SDKÚ slecht, rond de 10 procent, 20 procentpunt minder dan de populistische oppositiepartij Smer. Want het ultraliberale beleid van Dzurinda is niet zonder sociale gevolgen gebleven. Volgens een recent Europees rapport leefde in 2002 21 procent van Slowaken op of onder de armoedegrens. Brussel dringt aan op meer armoedebestrijding, maar een regeringswoordvoerder in Bratislava deed dat onlangs af als een ,,achterhaald, centrumlinks'' idee.

Kohútiková is ook niet onder de indruk van het Europese rapport over armoede in haar land. Het Slowaakse loonbeleid vindt ze desgevraagd niet streng, maar juist ,,heel rationeel''. ,,De lonen zullen stijgen, maar stapsgewijs. In (zuiderbuur) Hongarije zijn de lonen van ambtenaren met bijna 50 procent verhoogd en in het algemeen zijn de lonen daar met 18 procent gestegen. Maar ik denk niet dat de productiviteit net zo hard is meegestegen. Ons loonbeleid is wijzer. Wij hebben geduld. Dat is een goede Slowaakse karaktereigenschap.''

Loonbeheersing en hervormingen zijn, zegt de vice-gouverneur, nodig om de invoering van de euro in Slowakije, gepland voor 1 januari 2009, niet in gevaar te brengen. Het land wil zich al in 2007 aansluiten bij het wisselkoersmechanisme voor de euro (het zogenaamde ERM2). ,,Er is geen andere weg'', zegt Kohútiková. ,,De Slowaken begrijpen dat.''

De Slowaakse munt, de kroon, wordt al maanden sterker. Dat kan worden gezien als een compliment voor deze regering. Waarom bent u er dan zo op tegen?

,,Voor Slowaakse exporteurs, die in euro's worden betaald, is het heel belangrijk wat de kroon doet, want salarissen worden in kronen betaald. Als de munt sterk is, krijg je voor je verdiende euro's minder kronen terug. Als je net zo veel importeert kun je dat effect neutraliseren. Maar als dat niet het geval is heb je een probleem of hou je minder winst over.

,,Slowakije is op dit moment een heel populair land. We worden zelfs een Europese tijger genoemd. We willen in 2009 de euro invoeren en daarvoor moeten de overheidsfinanciën op orde worden gebracht. Die economische hervormingen zijn denk ik heel goed gelukt. Dit jaar zal ons begrotingstekort onder de Europese norm van 3 procent komen. De inflatie is nog aan de hoge kant, vorig jaar gemiddeld 7,5 procent. Maar dat komt door eenmalige invloeden, zoals het vrijgeven van prijzen voor energie en gas en van huurprijzen. (De prijzen zijn vervolgens gestegen, de koopkracht is gedaald, red.). De inflatie zal dit jaar al een stuk lager komen te liggen.

,,Door die hervormingen is er een grote stroom van investeringen vanuit het buitenland op gang gekomen. De kroon wordt daardoor sterker en daar zijn we niet tegen. Maar we zijn tegen het tempo waarin dat proces zich voltrekt. Het gebeurt te snel. Het duurt namelijk nog wel even voordat al die grote investeringen, bijvoorbeeld in de auto-industrie, vruchten beginnen af te werpen en er daadwerkelijk auto's worden geproduceerd en geëxporteerd.

,,De kroon wordt omhoog gestuwd door handelaren die nu al willen profiteren van die toekomstige, verwachte economische groei. Dat wordt met een chic woord convergence play genoemd, het fenomeen dat aan overgangsfases geld te verdienen valt. Het is niet illegaal, maar de huidige waardering van de kroon is niet in overeenstemming met de huidige economische situatie, maar met een toekomstige situatie. Als er in de tussentijd iets onverwachts gebeurt – in Slowakije, in de regio of bijvoorbeeld Azië – dan kan de bodem onder die verwachtingen worden weggeslagen. Een veel te sterke kroon kan dan een erg volatiele munt worden. Dat heeft weer invloed op de inflatie. En dat maakt het halen van de eurocriteria moeilijker.''

Slowakije is slachtoffer van zijn eigen succes?

,,Ja. We zijn niet altijd het beste jongetje van de klas geweest. Nu wel. Ik voorspel dat we binnen enkele jaren de meest open economie van Europa zijn.''

Premier Dzurinda is heel succesvol, maar hij is ook heel impopulair. Bent u niet bang dat zijn verwachte nederlaag tijdens de verkiezingen volgend jaar zal leiden tot een heel ander economisch beleid?

,,Ik wil geen commentaar geven op politiek. Wij kijken naar het economische beleid en niet naar wie aan de knoppen zit. Maar dit kan ik wel zeggen: een volgende regering zal het hervormingsproces niet kunnen stoppen. Er is geen ruimte om een ommezwaai van 180 procent te maken. De industrie van ons land is sinds 1998 sterk veranderd. Slowakije wil lid worden van de eurozone. Er kan daarom niet de hervormingen worden getornd.''

Maar u zit al vijftien jaar in dit vak. U hebt al heel wat ommezwaaien voorbij zien komen.

,,Voorheen was de staat vaak eigenaar van bedrijven, van banken. Slowakije was geïsoleerd en niet lid van internationale organisaties. Maar na alle privatiseringen hebben we te maken met privé-eigendom. Dat maakt de situatie behoorlijk anders. Je kunt het niet vergelijken.''

Slowakije trekt investeringen aan, maar een veelgehoord punt van kritiek luidt dat het vaak grote, miljardeninvesteringen zijn, meestal in de auto-industrie. Het midden- en kleinbedrijf zou onvoldoende van de grond te komen.

,,De eerste tekenen dat het anders ging met dit land waren de grote investeringen die deze kant opkwamen. Die worden op dit moment gevolgd door kleinere. Nu zie je steeds vaker investeringen voorbijkomen van 20, 30, 40 miljoen euro. Dat betekent dat ook kleinere producenten (meestal toeleveranciers van de auto-industrie, red.) deze kant opkomen. De Slowaakse middelgrote en kleine bedrijven beginnen daardoor ook te veranderen, want zij willen fit genoeg zijn om mee te kunnen concurreren in de nieuwe situatie.''

Slowakije kent een geschiedenis van overheersing. Het land is feitelijk pas in 1993 voor het eerst echt onafhankelijk geworden. Hebben de Slowaken wel een entrepreneurgeest?

,,Ja! Slowakije was lang onderdeel van een heel erg ontwikkeld land, Tsjechoslowakije, voor de oorlog economisch één van de meest ontwikkelde landen van Europa. Er was een hele sterke entrepreneurgeest. Mijn vader had bijvoorbeeld een groot landbouwbedrijf. Onder het socialisme is veel veranderd. Het bedrijf van mijn vader werd in 1953 genationaliseerd. Maar die geest heeft veertig jaar communisme overleefd. Daar maak ik me geen zorgen over.

,,De recente privatisering van het bankwezen is in dat kader wel heel belangrijk geweest. De banken zijn door de sterk toegenomen concurrentie nu veel harder op zoek naar nieuwe klanten. Ze zijn niet alleen passief bezig met het lenen van geld aan entrepreneurs, maar proberen ook actief te helpen bij het ondernemen. Ze brengen niet alleen geld, maar ook ervaring en een nieuwe cultuur. Ze begrijpen dat ze zo later ook goede klanten zullen hebben.''

Na de invoering van de euro in 2009 is uw rol uitgespeeld. U draagt uw bevoegdheden dan over aan de Europese Centrale Bank. Is het niet raar om te werken aan uw eigen...

,,...begrafenis?''

Ja, zoiets.

,,We weten dat we onze macht zullen verliezen, dat niemand meer geïnteresseerd zal zijn in de afloop van onze vergaderingen. Niemand zal meer willen weten of we nu gaan ingrijpen of niet. Maar ook nu al is onze macht veel minder groot dan voorheen. Meer dan 90 procent van onze export gaat naar Europa, meer dan 80 procent komt er vandaan. Nu al is iedereen elke dag met Europa bezig. Veel firma's lenen geld in het buitenland, in euro's. Daar hebben wij niets over te zeggen.''

U staat al met één been in het graf?

,,Ja. Dat kun je nu al zien. We moeten heel intensief interveniëren om een klein succes te boeken in het afzwakken van de kroon. Als het mogelijk zou zijn, zou ik morgen al de kroon aan de euro willen koppelen. Want voor een klein land kost het relatief veel geld om de kroon steeds weer in bedwang te houden.''

Polen opperde onlangs dat het misschien beter is als alle nieuwe toetreders op elkaar wachten bij het invoeren van de euro, uit solidariteit. Polen ziet meer in een `big bang'.

,,We hebben ons tijdschema bekendgemaakt, we willen het niet aanpassen. Ik weet ook niet hoe serieus dit idee bedoeld is. De vraag wanneer wij de euro gaan invoeren stellen wij ons allang niet meer. Die hebben we al beantwoord.''

Dus als Polen een `big bang' wil moet het zich aan jullie aanpassen?

,,Ik denk het wel.'' (Gelach).

Dit is het tweede deel in een serie interviews met economen in de nieuwe Europese landen. Deel 1, over Hongarije, verscheen op 15 april. Zie ook www.nrc.nl/economie.