Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Oorlog

De Yank die joden redde

Noem het overmoed of naïviteit, maar de 32-jarige Amerikaan Varian Fry wist in 1940 zeker dat hij in een paar weken honderden Europeanen – intellectuelen, kunstenaars, vakbondsleiders – uit Frankrijk kon laten ontsnappen aan het Vichy-regime en de oprukkende Gestapo. Het werden dertien maanden en velen lukte het dankzij Fry inderdaad om de VS te bereiken. Hoe omslachtig dat in zijn werk ging, publiceerde hij al in 1945 in Surrender on Demand, en dat boek is nu vertaald.

De vrijwilliger Fry, afgestudeerd in klassieke talen, handelde namens het Amerikaanse Emergency Rescue Committee dat met sponsorgeld de reddingsoperatie financierde. Hij nestelde zich in een hotel in Marseille, verzamelde gelijkgestemde democraten om zich heen, stelde vluchtelingenlijsten op en creëerde zijn netwerk. Als hij bij een kennismakingsbezoek aan het Amerikaanse consulaat wordt afgesnauwd, weet hij meteen dat daar weinig te halen valt. De economische depressie noopt Amerika tot een streng immigratiebeleid.

Varians oorlog begint als een kwajongensboek, met gesprekken in de badkuip van Fry's hotelkamer vanwege het afluistergevaar. Maar de nazi's en Franse overheden trekken het net om het nog niet bezette Zuid-Frankrijk hechter aan. Van de velen die dagelijks op Fry's hulp wachten, krijgen gevluchte politieke tegenstanders van de nazi's en mensen van naam voorrang. Ze ontsnappen via de F-route, een bergtocht naar Spanje, per trein en per schip naar Noord-Afrika en Martinique, met soms fatale gevolgen als er te lang over het ongemak van britsen wordt nagedacht.

Fry duikt steeds dieper de illegaliteit in, om geld te wisselen, om door- en inreisvisa, paspoorten, een boot of een auto te bemachtigen. Zonder telefoon moet hij op louche locaties, onder andere bordelen, vluchtpogingen voorbereiden en zijn verslagen daarvan vinden hun weg in tandpasta-tubes. Hij komt in aanraking met verraders en graaiers, krijgt huiszoekingen en steeds meer tegenwerking van de Franse politie en `zijn' consulaat. Bij tijd en wijle is er even een verzetje in de Villa Bel-Air, even buiten Marseille, waar de surrealist André Breton collage-sessies organiseert, onder het toeziend oog van sprinkhanen die in een fles op tafel staan – bij gebrek aan bloemen.

Spanje laat vluchtelingen om de haverklap arresteren, Portugal zegt dat `Portugal vol is', maar Fry neemt onverschrokken en doordacht zoveel hordes dat je ervan duizelt. En het lukt hem om in die dertien maanden 1.500 mensen weg te sluizen: journalisten, politici en kunstenaars als Max Ernst, Marc Chagall, André Breton, André Malraux en Marcel Duchamp. Soms lukt het niet en verwijnt iemand spoorloos. Fry's medewerker Charles Wolff wordt doodgemarteld. Met de arrestatie door de Fransen van de `schandelijk moedige' Fry, aldus het nawoord, is zijn lot bezegeld. Zelfs presidentsvrouwe Eleanor Roosevelt schrijft dat zijn terugkeer wenselijk is.

Eenmaal in Amerika krijgt Fry's Surrender on Demand nauwelijks aandacht. Zijn huwelijk gaat kapot en het kost hem veel moeite om te aarden. Maar in 1996 krijgt hij de Amerikaanse `Certificate of Honor' en Yad Vashem in Israël heeft hem erkend `als de enige Amerikaan die joden redde tijdens de Holocaust'. Dat kwam allemaal veel te laat. Fry, die zijn successen en mislukkingen zonder zelfbeklag of verbittering opschreef, in een vorm die het midden houdt tussen rapportage en reportage, was bijna dertig jaar eerder overleden, 59 jaar oud, aan een hartinfarct.

Varian Fry: Varians oorlog. Mouria, 318 blz. €18,50