Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

De Nederlandse revolutie

Zondag is het 207 jaar geleden dat de Grondwet van de Bataafsche Republiek in werking trad. Een heuglijk feit, waar te weinig bij wordt stilgestaan.

De eerste mei wordt steeds minder gevierd. Daarom deze tip. Vier dat op deze dag in 1798 de `Staatsregeling des Bataafschen Volks', de Grondwet van de Bataafsche Republiek, in werking trad. Hierin – niet in die van Thorbecke uit 1848 – zien wij voor het eerst de contouren van de seculiere, democratische rechtsstaat die ons heden ten dage zoveel zegeningen bezorgt.

De `Staatsregeling' kent een boeiende voorgeschiedenis. Tijdens de burgeroorlog tussen oranjeklanten en patriotten hielden de laatsten in 1787 de echtgenote van stadhouder Willem V tegen in Goejanverwellesluis, op weg van de residentie in Nijmegen (sic) naar Den Haag. Haar broer, de koning van Pruisen, beschouwde dit als een affront en stuurde zijn leger naar de Nederlanden.

Onder de Pruisische bezetting konden de Orangisten ongehinderd tekeergaan tegen de `keezen'. Schrijvers als Betje Wolff en Aagje Deken moesten naar Frankrijk vluchten. Gerrit Paape publiceerde zijn `vrolijke wijsgeerte' in ballingschap, net als Pieter 't Hoen De Vlugtende Wijsgeer. Na de Frans-Bataafse invasie in 1794-1795 – `Kees is thuis!' – en de daarop volgende `fluwelen revolutie' koos Willem V zelf het hazenpad.

Van die fluwelen aanpak hadden sommige patriotten jaren later spijt: aristocraten als de Bentincks waren toch beter opgehangen en hun paleizen opgeblazen. De oorzaak van deze `omissie' was de sterke verdeeldheid onder de patriotten, die via allerlei facties in de `Nationale Vergadering' om de macht streden: Unitarissen, Moderaten, Federalisten en Orangisten. Andere indeling: democraten, regenten en aristocraten. De gematigden ofwel `slymerds' haalden pas met hun derde ontwerp van een grondwet – het `Dikke Boek' – in 1797 het stadium van referendum. Neérlands eerste. Een overweldigende meerderheid stemde tegen. In deze impasse pleegden de radicaalste tegenstanders op 22 januari 1798 een coup: `De Teerling is eyndelijk geworpen.'

Wolff en Deken kwamen uit enthousiasme over de omwenteling van deze `brave kaerels' met hun Gedichten en liedjens voor het vaderland. Benevens eene aanspraak aan het Bataafsche Volk. Paape kwam met een roman: De Bataafsche Republiek zo als zij behoord te zijn, en zo als zij weezen kan: of revolutionaire droom in 1798: wegens toekomstige gebeurtenissen tot 1998. Vrolijk en ernstig.

De grondwet van de radicale democraten werd met een overweldigende, zij het enigszins gestuurde, meerderheid aangenomen. Helaas slaagden de `slymerds' al op 12 juni in een militaire tegencoup. 't Hoen begon maar weer onder pseudoniem te publiceren: Het staats-spook of De eene duivel 'er uit, en de andere in zijn plaats. Klugtspel. De revolutionaire droom van Paape over 1998 zou dan ook niet uitkomen. Misschien zou hij vrolijk zijn gestemd over het paarse kabinet en het vrouwelijke staatshoofd. Seculier en feministisch immers. Maar een Oranje en dan ook nog als koningin? Ernstig beledigd zou Paape zich voelen door het feit dat deze Oranje in haar troonrede van 1997 wel de constitutie van 1848 noemde, maar zijn geliefde `Staatsregeling' verzweeg.

Want die bevatte een aantal unieke principes waarvan sommige tot de huidige dag niet meer in de Grondwet voorkomen, republikeinse en vooral seculiere. Het woord `heilig' komt voor, maar niet in religieuze zin, als `deze heilige wet': wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. Wel wordt de eerbiedige erkentenis van `een albestuurend opperwezen', die de banden der maatschappij versterkt aan iedere burger `ten duursten' aanbevolen. De `Staatsregeling' beveelt dus slechts aan!

`Elke burger heeft vrijheid, zijn god te dienen naar de overtuiging van zijn hart.' Mooi, en een volgend artikel stelt dat elk kerkgenootschap eredienst, bedienaars en instellingen zelf betaalt. Dat zou ons Artikel 23 onmogelijk maken.

Niemand zal voorts buiten zijn kerkgebouw verschijnen met een kledingstuk of teken van zijn genootschap. Daarmee vergeleken ogen de recente Franse beperkingen van `ostentatieve kleding' tamelijk ruim. In combinatie met het artikel dat de openbare orde door `uiterlyken eerdienst' niet laat verstoren, hebben onze voorouders in 1798 met hun grondwet dus de meest drastische scheiding ooit tussen kerk en staat vastgelegd.

George W. Bush, die met `patriot' iets anders bedoelt dan wij, veranderde 1 mei in Loyalty Day. `Staatsregelingsdag' voortaan hier?