`Deken van negativisme over Nederland moet weg'

Mark Rutte is staatssecretaris en geldt binnen de VVD als groot politiek talent. Een interview met de partijpoliticus. ,,Wij zijn liberaal en dús socialer dan de PvdA ooit zal zijn.''

Mark Rutte is bang. Bang voor potentiële politieke nieuwkomers als Peter R. de Vries en Geert Wilders. ,,Ik vrees dat zij gaan zeggen: `Wij zijn het volk en we richten ons tegen het establishment'.'' En het establishment, daar houdt de kiezer niet meer van, weet Rutte. ,,Bij de volgende verkiezingen gaat het aankomen op de vraag of je als partij in een traditie wortelt. Dat is een tegenwicht voor het verwijt dat partijen krijgen dat ze deel van het establishment zijn.''

VVD'er en staatssecretaris van Onderwijs Mark Rutte (1967) wordt door velen binnen en buiten zijn partij gezien als een politieke belofte. Hij is wat Wouter Bos in 2002 voor de PvdA was: jong, intelligent, charismatisch en dasloos. Het lijsttrekkerschap in 2007 komt voor hemzelf te vroeg, zegt Rutte, zeker omdat fractievoorzitter Jozias van Aartsen ,,een hele goede kandidaat'' is. Maar Rutte stort zich wel vol overgave in het debat over uitgangspunten en koers van zijn partij. Dat debat moet op het partijcongres eind mei uitmonden in een nieuw liberaal manifest.

Rutte heeft hoop op een vruchtbare discussie. De VVD is wakker geworden na het electorale rampjaar 2002. En het nu voorliggende manifest geeft volgens Rutte ,,op een offensieve manier woorden aan twee dingen waar ik absoluut in geloof.'' Een: het liberalisme is veel socialer dan de sociaal-democratie omdat het mensen centraal stelt en niet de instituties. En twee: we moeten in Nederland naar een cultuur van excellentie.''

Dat optimisme over zijn eigen partij had Rutte anderhalf jaar geleden nog niet. De staatssecretaris, die in 2002 van voedingsmiddelenconcern Unilever op verzoek van de VVD was overgestapt naar de politiek (hij werd staatssecretaris van Sociale Zaken), constateerde toen publiekelijk sleetsheid in de partij. Dat kwam hem op felle kritiek te staan en leverde hem, tegen zijn zin, het etiket links-liberaal op. Rutte: ,,Ik vertel al twee jaar dat wij socialer zijn dan de Partij van de Arbeid. De VVD is de partij van de sociale zekerheid, dat hebben we verdorie in 1871 uitgevonden met het Kinderwetje van Van Houten en de Ongevallenwet van 1901. Dat is allemaal ons werk, niet van de sociaal-democratie. Maar we hebben na 2002 te lang uitgestraald: de kiezer heeft het even niet begrepen en die 38 zetels komen wel terug. Het liberaal manifest is het begin van een antwoord.''

Een van de oplossingen na `Fortuyn' is bestuurlijke vernieuwing, in de vorm van referenda, een gekozen burgemeester of een gekozen premier. Ook in het liberaal manifest wordt daar veel aandacht aan besteed.

,,Haagse politici denken dat we de kloof tussen burgelijk activisme en het Haagse politieke bestel kunnen dichten met staatsrechtelijke arrangementen. Maar het probleem is of mensen zich herkennen in het type politieke elite dat in Den Haag rondloopt. Een Hans Wiegel of een Joop den Uyl kunnen in elk democratisch bestel functioneren, ze zetten het naar hun hand. Dat is aansprekend politiek leiderschap en daar heb je geen staatsrechtelijke vernieuwing voor nodig. Van Mierlo bijvoorbeeld heeft het: het maakt niet uit wat hij zegt of hoe hij het zegt, het publiek begrijpt precies wat hij had willen zeggen. Wiegel heeft dat weer heel anders. Uiteindelijk zijn het allemaal mensen die vanuit een bepaalde irritatie of opvatting werken.''

Is irritatie uw drijfveer?

,,Ik wil goeie dingen doen voor de samenleving met als drijfveer: het huidige is niet goed genoeg. Mijn irritatie bij mijn vorige werkgever Unilever was dat ze daar zeiden: We kunnen in Nederland de margarinemarkt niet verder laten groeien. En ik zag dat het onder nieuw leiderschap mogelijk was die markt wél te laten groeien. Dan kom ik als staatssecretaris in de sociale zekerheid terecht en daar zegt men: We hebben nou eenmaal een vaste kern in de bijstand zitten die nooit meer aan het werk komt. Dan blijkt bij sommige projecten dat die mensen wél aan de slag kunnen. Dat is mijn vooruitgangsgeloof.''

Margarine is hetzelfde als de bijstand?

,,Zoiets ja, ik zie alleen nu dat de complexiteit en relevantie van vraagstukken in de samenleving veel leuker is. Mensen zeggen tegen mij: ik denk dat mijn kinderen het slechter gaan krijgen dan ik het zelf had. Of ze willen ineens emigreren. Dan denk ik: lazer op, kijk eens naar de kracht die er in deze samenleving zit. De deken van negativisme die nu over Nederland ligt, is gevaarlijk. Die moet weg.''

Wie zijn uw politieke voorbeelden?,,In het recente verleden is dat Frits Bolkestein. Die dacht ongelooflijk diep over de dingen na. Hij had meer contacten in de islamitische wereld dan de linkse partijen. Hij had zich daar in begraven, en was in staat weer boven te komen, een standpunt in te nemen en iedereen zag: dat standpunt staat niet op zichzelf.''

Over welke karaktertrekken moet een goed leider beschikken?

,,Hij moet de groene grazige weide kunnen schetsen, psalm 23. Hij moet geloofwaardig en authentiek zijn en wortelen in een bepaalde traditie. En hij moet heel veel ruimte bieden aan zijn omgeving. Je moet kracht laten uitgaan van het toekomstbeeld, zodat mensen er zelf naar toe willen. Het moet een magneet zijn.''

Hoe staat u tegenover het voorstel om tot een tweestromenland te komen, zoals uw partijgenoot Hoogervorst laatst suggereerde?

,,Dat is interessant, ik ben het voor een heel groot deel met hem eens. Die blokvorming is spannend voor de verkiezingen. Maar ik zou dat binnen de bestaande verhoudingen willen doen, zoals CDA en VVD probeerden bij de vorige verkiezingen. Die vormden zo'n blok door te zeggen: we gaan samen verder. Alleen kregen ze geen meerderheid.''

Zou u niet een nieuwe, bredere liberale partij willen stichten?

,,Nee, ik vind de VVD prima, maar wat aan de kleine kant. Hij zou wat groter mogen zijn.''

En een brede sociaal-liberale beweging, zoals D66-minister Brinkhorst wil?

,,Nee! Ga weg! Wat een vreselijk begrip dat sociaal-liberaal. Ik haat het. Sociaal-liberaal wekt de indruk alsof er nog een andere vorm van liberalisme zou zijn. Wij zijn liberaal en dús socialer dan de PvdA ooit zal zijn. Wij zijn niet sociaal-liberaal, dan is het net of we ons ergens voor moeten verantwoorden. Liberaal en dus sociaal, alsof er ook asociale liberalen zouden zijn.''

De analyses die de PvdA maakt, zijn deels hetzelfde als de VVD.

,,Klopt, maar wij onderscheiden ons wel van de PvdA omdat we voor inkomensverschillen zijn. Mensen mogen genieten van hun persoonlijk succes. De PvdA is zo jaloersig.''

Er zijn ook liberalere PvdA'ers.

,,Voor mij was het in 1983, toen ik politiek actief werd, een keuze tussen PvdA of VVD. Uiteindelijk vond ik gewoon Wiegel leuker en ben ik naar de VVD gegaan. Gerrit Zalm en Hans Hoogervorst zijn begonnen in de PvdA. Elco Brinkman (CDA) begon ooit bij de JOVD, de jongerenvereniging van de VVD. Je moet de partijpolitieke verschillen ook niet overdadig neerzetten. Ik heb ook wel eens met die romantische gedachte van een nieuwe politieke beweging gespeeld, maar ik ben inmiddels zover dat ik denk: als de VVD zich in deze richting ontwikkelt, wat win je er dan mee om alles op één hoop te gooien. Want uiteindelijk blijven die oude partijen gewoon bestaan.''

U staat bekend als high potential binnen de partij. Hoe ziet u uw politieke toekomst? Blijft u na 2007?,,Ik wil wel eens high potential af zijn. Ik denk dat ik wel doorga in 2007, dat ik Kamerlid wil worden. En ik vind ook dat ik dat moet doen, ik heb een geweldige kans gekregen door uit het niets staatssecretaris te worden en hele mooie dingen te mogen doen.''

Maar heeft u zich bij de afgelopen crisis over de gekozen burgemeester de vraag gesteld: wat nou als het kabinet valt?,,Ja, dan had ik me opnieuw gekandideerd, ook omdat ik het Bos niet gegund zou hebben om weg te komen met de poet. Dan had ik echt gezegd: sorry! En was ik het hele land afgereisd om iedereen te vertellen hoe het echt zat.''

Had u dan ook op hetzelfde niveau de strijd met Bos aan willen gaan, als lijsttrekker dus?,,Nee, nee, nee, helemaal niet. Ik vind mezelf daar nog niet klaar voor. We hebben een hele goede kandidaat en dat is Jozias van Aartsen. Ik vind het heel stoer wat hij gedaan heeft door een paar jaar voor de verkiezingen al te zeggen: ik ben beschikbaar voor die baan. Hij moet maar laten zien dat hij dat kan. Het zou toch pure ijdelheid zijn als ik dat ook wil. De vraag is uiteindelijk: hoe halen we zoveel mogelijk zetels in 2007 met een beetje een decent figuur aan de leiding. Dat is Van Aartsen, dat is Zalm ook en dat is Wiegel ook als hij terug wil.''

Dus u gaat uzelf niet als tegenkandidaat opwerpen?,,Nee, ik kan me geen situatie indenken waarbij zich dat voordoet. Of je moet op dat moment in de peilingen op tien zetels staan en denken van: jongens, alle hens aan dek. De vraag is: wie kan het het beste? En als ik mezelf nu afzet tegen Jozias van Aartsen dan buig ik en stap ik opzij. Dan is hij gewoon beter en moet hij dat doen.''