Paus en Camilla zijn meer dan media

De rol van de persoonlijkheid in de geschiedenis en van de relatie die groepen mensen of de hele bevolking daarmee ontwikkelen, wordt onderschat, meent Henri Beunders.

Je kunt er op wachten. Altijd als er veel emotie in de wereld is rond personen, komt de criticus die roept dat het allemaal door `de media' komt, die emotie. Als het om oorlog gaat of om de ziekenfondspremie, kan de media-aandacht niet groot genoeg zijn. Bij iets onherroepelijks daartussenin, zoals een tsunami, hoor je weinig cynische geluiden over te veel media-aandacht. Dan is blijkbaar de gedachte: hier kan ik beter even niet tegen ingaan, tegen deze natuurramp.

Ze zijn er ook deze week weer, de critici die de beelden uit Rome afdoen als ,,universeel televisiespektakel'', zoals Gerrit Komrij gisteren in deze krant. Hij verklaart het geheel als ,,antwoord op Mekka''. Een andere columnist, Marcel van Dam, schrijft ,,stomverbaasd'' te zijn over de grote media-aandacht ,,voor een man die al maanden in het openbaar op sterven lag'' (de Volkskrant, 7 april). De oorzaak van alle emotie ziet hij aldus: ,,De vraag is echter of de media verslag doen van het meeleven van de bevolking of dat het meeleven van de bevolking een gevolg is van de media-aandacht. Ik denk het laatste.'' Waarna een betoog volgt met de conclusie dat Johannes Paulus II niks te betekenen had.

Waarom al die media-emotie? Van Dam: ,,Het lijkt wel of het verloren gaan van een gemeenschappelijk gedachtegoed wordt gecompenseerd door het gemeenschappelijk beleven van een emotie.'' Zo wordt niet alleen de gedachte weer eens superieur verklaard aan de emotie, maar wordt ook verondersteld dat de rouwenden in Urbi et Orbi geen gemeenschappelijk gedachtegoed hebben. Afgezien van deze belediging, getuigt de opvatting dat het wel weer door `de media' – en dan vooral de live-tv – komt, van een grote overschatting van het medium televisie. En van een grote onderschatting van de rol van de persoonlijkheid in de geschiedenis, en van de relatie die groepen mensen of de hele bevolking daarmee ontwikkelen.

Dat de tv een katalysator van opwinding kan zijn (Van Open het Dorp tot Rekening 555), wie zal het ontkennen? Maar wie zegt dat live-tv de oorzaak is van de emotionalisering van de samenleving, die moet wel bijna denken dat de wereldgeschiedenis pas is begonnen met de uitvinding van de beeldbuis. En die gaat er blijkbaar van uit dat `de media' altijd hetzelfde opzwepende effect hebben als het live-programma maar goed gemaakt wordt.

Wie zo eendimensionaal denkt, beschikt, zo vermoed ik, over een gedachtegoed zo plat als een dubbeltje. Als de spreker het er niet mee eens is, hebben de media het gedaan. Van enig inlevingsvermogen in anderen is geen sprake.

Daarbij komt dat slechts een beetje kennis van de geschiedenis ons leert dat er periodiek bijzondere personen zijn die ,,het hart van het volk'' raken, of het nu vorsten, politici of kunstenaars betreft. De motieven van de mens zijn zelden enkelvoudig, en dus moeilijk één op één te duiden. De relatie tussen bevolking en leider/held/celebrity is zo complex dat die alleen blootgelegd zou kunnen worden door een `volkspsychiater'. Zowel aanbod als behoefte speelt een onmisbare rol, de laatste meestal meer. In het aanbod van de persoonlijkheid spelen archetypische gevoelens als lijden en standvastigheid, en het al even archetypische beeld van de heroïsche reis en thuiskomst, in de meeste gevallen de hoofdrol. Spiritualiteit en karakter zijn belangrijker dan macht, geld of media.

`De media' zijn in deze gevallen van (h)erkende heroïek niet the heart of the matter. Voor de herkenning en bewondering zijn een vluchtige ontmoeting of vanhoren-zeggen-verhalen en geruchten voldoende. Immers, als die tv zo dominant is, waarom is er dan mega-aandacht voor de paus en mini-aandacht voor prins Reinier, wiens persoon en familie al meer dan een halve eeuw `de bladen' en de RTL-Boulevards van deze wereld vulde? En omgekeerd, wie denkt dat Charles zo weinig geliefd zal blijven als nu tijdens zijn huwelijk met Camilla, omdát `de media' haar wegschrijven en hijzelf de gebeurtenis in Windsor zo low-key mogelijk wil houden, kan wel eens bedrogen uitkomen.

Sommige figuren zijn eenvoudigweg groter en geliefder dan anderen, en niet zelden is de uiting van liefde veel spontaner en onverwachter dan gedacht, ook in het tv-loze tijdperk. Om in de sfeer van Camilla (en Diana) te blijven, Joséphine de Beauharnais – de gescheiden vrouw en elite-maîtresse die trouwde met Napoleon en door hem wegens kinderloosheid weer werd gedumpt – overleed in 1814. Tot veler verbazing liep half Parijs uit voor haar begrafenis. Zoals in 1827 half Wenen dat deed voor Beethoven, en in 1919 half Amsterdam voor de anarchistenleider Ferdinand Domela Nieuwenhuis. En het feit dat `Ûs Verlosser' in politiek opzicht eigenlijk `Ûs Verliezer' zou moeten heten omdat hij geen stap dichter bij zijn doel was gekomen, bewijst dat er in de relatie tussen volk en celebrity meer is dan het platte politieke, artistieke of materiële succes, namelijk de persoon zelf met diens ideeën en gedrag.

`De media' zijn soms trendsetters, soms trendvolgers, en soms zien ze belangrijke ontwikkelingen of gevoelens geheel over het hoofd. Het laatste gebeurde na de dood van Diana in 1997. Dat was op een zaterdagnacht. Toen pas op maandagochtend de meeste Nederlandse media vanuit hun kantoren weer op gang kwamen en aan het werk gingen, leefde daar verbazing over de wereldwijde emoties – met de bijbehorende kaarsen- en bloemenzeeën – die al lang op gang waren gekomen.

Er is veel glitter en fake in de wereld, door de tv misschien wel meer dan ooit. Maar het hart van de mensen zit verborgen achter hun kleding, en dat stort men niet zo maar uit. Altijd als er massale opwinding is, over Beethoven of Big Brother, over oorlog of voetbal, over O.J. Simpson of Monicagate, over Diana of de paus, zegt dat iets wezenlijks over het gevoel van de tijd.

Wat dat wezenlijke gevoel nu is? De behoefte aan waarheid en standvastigheid, naast geloof, hoop en liefde, speelt hierin de hoofdrol. Zo gezien zouden, ondanks of juist door al hun fouten en feilen, Charles en Camilla wel eens geliefder kunnen worden dan nu wordt gedacht. De opvolger van de geliefde Belgische koning Boudewijn, Albert II (die een buitenechtelijk kind zou hebben), en de Noorse prins Haakon (die een gescheiden vrouw met kind en drugsverleden trouwde) waren ook omstreden. Maar zij gingen voort. En met succes. En in weerwil van die bloody people van de media, zoals Charles ze noemde.

Henri Beunders is hoogleraar geschiedenis, media en cultuur aan de Erasmus Universiteit.

    • Henri Beunders