Een stoomwals die alles snel wil doen (Gerectificeerd)

Als hoogste baas van Hogeschool InHolland heeft Jos Elbers zijn organisatie in korte tijd omgebouwd tot de grootste onderwijsinstelling van Nederland. Zijn dadendrang leidt tot bewondering, maar studenten en docenten klagen publiekelijk over de kwaliteit van het onderwijs.

Zeg niet tegen Jos Elbers dat hij de baas is van de grootste onderwijsinstelling van Nederland. Het is wel zo, maar hij wil het niet weten. Als iemand Elbers probeert te laten zeggen dat Hogeschool InHolland toch echt de grootste is, maakt de voorzitter van het college van bestuur omtrekkende bewegingen. Mirjam Bartelsman, verslaggever van het tv-programma Nova, probeerde het twee weken geleden. Het leverde de volgende, niet-uitgezonden dialoog op.

Bartelsman: ,,InHolland is nu het grootste onderwijsinstituut van Nederland hè?''

Elbers: ,,Wij zijn denk ik, om en nabij de grootste instelling. Fontys Hogescholen in Brabant is ongeveer net zo groot.''

Bartelsman: ,,Bent u er trots op... Ik moet u toch even onderbreken, ik dacht van jou en van anderen dat jullie wel de grootste waren.''

Elbers: ,,Ja, dat scheelt een paar honderd studenten links en rechts.''

Bartelsman: ,,Maar ik vond het zo leuk, mag ik dat niet zeggen, het grootste onderwijsinstituut van Nederland?''

Elbers: ,,Ik weet niet wat het belang daarbij is.''

Het afgelopen decennium ontstonden tal van mammoethogescholen, maar InHolland spant de kroon. Trots is Elbers echter alleen op het feit dat InHolland dankzij haar omvang studenten veel kan bieden. Dat de nieuwe hogeschool door fusies binnen een paar jaar een instelling is geworden met 40.000 studenten, een omzet van 260 miljoen euro en 17 onderwijslocaties in Noord- en Zuid-Holland, beschouwt hij als een ,,neveneffect''. Een noodzakelijk kwaad om grote investeringen in bijvoorbeeld ICT mogelijk te maken. Verdere groei acht Elbers niet zinvol.

Profilering als `de grootste' werkt alleen maar averechts, weet Elbers. Het schrikt studenten af, daagt concurrenten uit, nodigt uit tot een extra kritische blik. En aan critici heeft Hogeschool InHolland geen gebrek. Het meest vasthoudend is Fenna Vergeer, Tweede-Kamerlid voor de SP, die sinds de zomer van 2003 al tientallen vragen over InHolland heeft gesteld aan de staatssecretarissen Nijs en Rutte. Volgens Vergeer besteedt de instelling te veel geld aan overhead, en te weinig aan onderwijs. Eind vorig jaar verscheen een kritisch artikel in het Onderwijsblad, weekblad van de Algemene Onderwijsbond. De kop op de cover: Angst regeert op grootste hogeschool. Twee weken geleden klaagden studenten in Nova over slechte organisatie en weinig lesuren. Sindsdien stroomt de website van Nova vol met ontevreden InHolland-studenten.

Jos Elbers ís InHolland. Hij is niet alleen de voorzitter van het college van bestuur, hij is ook de architect van InHolland. Onder zijn leiding ontstond per 1 januari 2002 de fusie van Ichthus Hogeschool/Hogeschool Delft, gevestigd in Rotterdam, Den Haag en Delft, met de Hogeschool Holland in Amsterdam en Diemen, de Hogeschool Alkmaar en de Hogeschool Haarlem.

In zijn vorige functie, als voorzitter van de Ichthus Hogeschool, had Elbers die instelling door enkele fusies al fors vergroot. Sinds 1 januari 2005 neemt InHolland voor 50 procent deel in Universiteit Nyenrode, een unieke publiek-private samenwerking. Zoals alle grote hogescholen heeft InHolland ook internationale aspiraties: vorige week tekende Elbers in Buenos Aires overeenkomsten met twee lokale universiteiten, afgelopen weekend was hij bij de diploma-uitreiking van een InHolland-opleiding in Paramaribo. Elbers is een imperiumbouwer, die met ongekende voortvarendheid en expansiedrang het hoger beroepsonderwijs verandert.

`Turbo-Jos' noemden ze hem bij de D66-fractie van de Provinciale Staten Utrecht, waarvan Elbers in de jaren '90 lid en later voorzitter was. Toenmalig fractiemedewerker, nu fractievoorzitter Ninke van Keulen: ,,We moesten een technisch voorzitter aanstellen, anders was Jos als voorzitter constant aan het woord.'' Veel geduld had Elbers niet, maar Van Keulen bewonderde zijn energie. ,,Ik kende hem al uit Houten, waar hij een slapende afdeling van D66 nieuw leven inblies. Vanuit niets werden we in Houten de tweede partij.'' Elbers omschrijft zijn huidige relatie tot de partij als die van ,,betrokken ouwe rot''.

De een noemt hem `bulldozer', een ander heeft het over `stoomwals', of `een krokodil die zich ergens in vastbijt en niet loslaat'. Het zijn positief bedoelde kwalificaties van mensen die Elbers roemen om zijn gedrevenheid en doelgerichtheid. Diane Keizer, nu gemeentesecretaris van Groningen, maakte hem mee als collega-bestuurder van de Hogeschool Holland en de Ichthus Hogeschool. ,,Hij staat ergens voor, en daar verbindt hij zich volledig aan. Qua uitstraling is hij een vechter, en dat is-ie ook. Hij gaat verder dan anderen om zijn doel te bereiken, maar het gevecht is altijd open en eerlijk.''

Volgens zijn dochter Misha (27) heeft Elbers zijn gedrevenheid geërfd van zijn moeder. Ze moet sterk geweest zijn: zeven kinderen – waarvan zes jongens, Jos is de op een na jongste – en een baan als directrice van een landbouw-huishoudschool. Ook Elbers' vader werkte in het onderwijs: eerst als onderwijzer op een lagere school in Kudelstaart, later als directeur van een tuinbouwschool in Ter Aar. Na zijn overlijden ging de weduwe samenwonen met een vriend van haar man, vertelt Pieter Elbers, de acht jaar oudere broer van Jos. ,,Toen ze 90 was, sprak ze heel openhartig over de twee mannen die ze in haar leven had liefgehad, heel bijzonder vond ik dat.''

Aan tafel werd volop gediscussieerd in het grote katholieke gezin. Maatschappelijke betrokkenheid was vanzelfsprekend. Pieter: ,,Iedereen vond zijn eigen mening het belangrijkst en moest aan het woord komen.'' Gewerkt werd er ook, alle kinderen werkten na schooltijd bij een boer of tuinder. ,,Jos moest altijd tomaten plukken, dat deed-ie graag.'' De twee broers hadden samen een zeilbootje en zaten veel op de Langeraarse Plassen. Een zeilboot delen ze nog steeds, Jos zeilt elke vakantie met zijn vrouw, meestal in de Zeeuwse wateren.

Dochter Misha sluit niet uit dat haar vader ook gedreven wordt door het gebrek aan een academische titel. ,,Hij is toch een beetje een selfmade man. Mensen met vergelijkbare functies hebben andere opleidingen, hij heeft ervoor moeten knokken.'' Na de sociale academie begon Elbers aan een rechtenstudie, die hij halverwege staakte. Bij zichzelf bespeurt hij geen geldingsdrang ten opzichte van academici. ,,Ik vind het jammer dat ik die studie heb laten verlopen, ik moest voor een inkomen zorgen voor mijn gezin. Maar het heeft me niet beperkt in mijn loopbaan. Vanaf mijn 21ste heb ik neergezet wat ik wilde.''

Vanaf 1970 begint Elbers aan zijn weg omhoog door het bedrijfsleven: om de vier jaar stapt hij over naar een groter bedrijf en een complexere functie. Zijn voormalige D66-collega Ninke van Keulen: ,,Hij weet precies waar hij heen wil. In een vroeg stadium had hij zijn carrière al uitgestippeld, hij wist wanneer hij waar zou zijn.'' Elbers bevestigt dat hij al lang geleden wist dat hij ooit leiding wilde geven in het onderwijs. ,,Bepaalde ervaringen wil ik hebben.''

Net als nu in het onderwijs, liep hij in die periode voor de troepen uit. Edgar Snoijink, nu algemeen directeur van automatiseringsbedrijf Bull Nederland, was in de jaren '80 productmanager bij hetzelfde bedrijf. ,,Elbers was de manager van mijn manager, hij was opvallend en vernieuwend. De computerbranche was in die periode helemaal gericht op techniek: wat is er mogelijk? Hij keek een stap verder: wat kan de klant er mee?'' Voortvarend was Elbers twintig jaar geleden ook al. Snoijink: ,,Ik zat toen met een oude pc en probeerde via mijn eigen chef al een tijdje vergeefs een nieuwe te krijgen. Bij een borrel op vrijdagmiddag vertelde ik dat aan Elbers. Maandag had ik een nieuwe pc.''

Critici verwijten Elbers dat hij het onderwijs op een bedrijfsmatige manier benadert. Beslissingen worden van bovenaf genomen, opleidingen worden uitgeprobeerd en opgedoekt bij onvoldoende belangstelling, managers moeten na drie jaar van plaats veranderen, veel geld gaat naar nieuwbouw en marketing. Gerrit Stemerding, dagelijks bestuurder van de Algemene Onderwijsbond: ,,Een hogeschool is geen productiebedrijf. Docenten voelen zich niet serieus genomen als professionals omdat er van alles vooraf gestructureerd is. Het is top-down beleid. Misschien is het concept van InHolland goed, maar de uitvoering laat te wensen over.''

Kenmerk van die uitvoering is het hoge tempo. In de afgelopen drie jaar zijn bij InHolland drie alomvattende vernieuwingen gelijktijdig doorgevoerd: een fusie van vier totaal verschillende hogescholen, een nieuwe organisatie van het onderwijs en de invoering van een nieuw onderwijsconcept. Fusie en herziening van de onderwijsorganisatie hebben het personeelsbestand danig doen inkrimpen. Hoewel dat nieuwe onderwijsconcept – gericht op het aanleren van competenties in plaats van kennis, met meer zelfstudie en docenten als begeleiders – furore maakt in het hele onderwijs, lijkt het op InHolland nog drastischer uit te pakken dan elders.

Zoveel vernieuwing in zo korte tijd vergt veel van een organisatie. Fontys Hogescholen heeft tien jaar gedaan over een vergelijkbare operatie. Aan Jos Elbers is zo'n termijn niet besteed. Jos Elbers heeft haast.

Waarschijnlijk verklaart die haast de huidige problemen van InHolland. Slechte scores voor opleidingen in de Keuzegids Hoger Onderwijs en het weekblad Elsevier. Onvrede onder docenten: in een Medewerkers Tevredenheidsonderzoek van april 2004 scoorde InHolland een rapportcijfer van 3,3 op het punt `Vertrouwen in de leiding', en een 3,8 op het punt `Vinden in het beleid'. Elbers beschouwt deze eerste enquête na de fusie als een `nulmeting'. Komende zomer wordt het onderzoek herhaald. Als de resultaten niet beter zijn, heeft Elbers ,,een probleem met zichzelf'' en zal hij daar ,,consequenties aan verbinden''.

Ook studenten zijn ontevreden: in tientallen reacties op de Nova-website klagen ze over roosterproblemen, te weinig lesuren, gebrek aan computers, slechte klachtenafhandeling, onbereikbare en gedemotiveerde docenten. Een vierdejaars: ,,Ik ben blij dat ik straks weg ben en ik zal nooit iemand aanraden om naar InHolland te gaan.'' Afgelopen september meldden zich bij InHolland 234 eerstejaars minder dan in 2003, een daling van 2 procent. Landelijk steeg het aantal hbo-eerstejaars met 1,7 procent.

Reden genoeg om aan de aanpak van Elbers te gaan twijfelen, zo lijkt het. Dat ziet Haddo Meijer, oud-topman van Nedlloyd en voorzitter van de raad van bestuur van InHolland, anders. ,,Elbers is een geweldenaar, een uiterst professionele vent, de onderwijssector moet zuinig zijn op zijn talent.'' Maar het gaat toch niet echt goed? ,,We doen veel dingen tegelijk, dat creëert een stukje onrust, dat is onvermijdelijk. Daar moeten we snel doorheen, het dieptepunt is voorbij. De infrastructuur en de onderwijsvernieuwing liggen er, nu gaat het alleen nog om de `kleine kwaliteit', dat is de laatste mijl. Medewerkers en studenten moeten vertrouwen krijgen in de vernieuwing.''

Mede om dat vertrouwen te kweken is het `broodje-Jos' ingevoerd. Maandelijks praat Elbers met groepjes van tien docenten, waarbij alles ter tafel kan komen. Of dat ook werkelijk gebeurt, is de vraag. Terecht of niet, Elbers heeft binnen de hogeschool de reputatie dat hij slecht tegen kritiek kan. Hij zou zich omringen met ja-knikkers, medewerkers die zijn beleid in twijfel trekken zouden worden weggewerkt. Dergelijke beweringen worden alleen anoniem gedaan, zodat verificatie onmogelijk is.

Onzin, zegt Elbers. ,,Het is een denkbeeld dat lekker bekt, maar het is niet de werkelijkheid. Elk voorstel komt voorbij in de medezeggenschapsraad, de 24 leden daarvan moeten instemmen. Natuurlijk is er onzekerheid geweest onder medewerkers, ruim een jaar geleden, toen de reorganisatie in volle gang was. Mensen stonden onder druk, waren met zichzelf bezig, voelden zich misschien onveilig. Dat is nu beter.''

Zeker is dat Elbers een wat stroeve relatie onderhoudt met de pers. Het Onderwijsblad wilde hem graag laten reageren op kritische opmerkingen van medewerkers, maar Elbers eiste dat minimaal vijf `niet vooringenomen' vragen, met zijn antwoorden, naast het artikel zouden worden geplaatst. Het blad weigerde, later gaf Elbers toch een interview. Hij spreekt nu van een ,,onjuist artikel'' in het Onderwijsblad, de Nova-uitzending vond hij ,,tendentieus en eenzijdig''.

Elbers: ,,Natuurlijk heb ik de pest in over de beeldvorming die nu optreedt. Het nieuws op dit moment is: grootschaligheid is uit en Elbers is een boef. Ik hoop en verwacht niet dat het invloed zal hebben op het aantal eerstejaars in september. We moeten nu veel meer uitleggen. Het beeld dat ten onrechte is ontstaan, moeten we zo snel mogelijk zien om te draaien.''

Rectificatie

In het artikel Een stoomwals die alles snel wil doen (29 maart, pagina 2) over Hogeschool InHolland-bestuurder Jos Elbers , staat dat Haddo Meijer voorzitter is van het raad van bestuur. Meijer is voorzitter van de raad van toezicht van InHolland.