Coalitie wilde er per se uitkomen

CDA, VVD en D66 hebben met het bereiken van het `paasakkoord' een kabinetscrisis voorlopig afgewend.

Ze wilden er per se uitkomen met elkaar. Fractievoorzitters Maxime Verhagen (CDA), Jozias van Aartsen (VVD) en Boris Dittrich (D66) wilden verder met de uitvoering van de hervormingsagenda die zij twee jaar geleden overeen waren gekomen. Het opstappen van minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66), afgelopen woensdag, veranderde daar niets aan.

Afgelopen zaterdag overlegden Verhagen, Van Aartsen en Dittrich bijna elf uur lang met premier Balkenende, vice-premier Zalm en D66-minister Brinkhorst over de voorwaarden waaronder D66 bereid was deel te blijven nemen aan de regeringscoalitie. Het resultaat was een zeven pagina's tellend `paasakkoord', zoals Van Aartsen het noemde.

Kern daarvan is dat er ,,een brede agenda komt voor bestuurlijke vernieuwing'', met onder meer onderzoek naar versterking van de positie van de minister-president, referenda en een nieuw kiesstelsel. Bij de komende verkiezingen in 2007 zullen voorkeursstemmen zwaarder wegen dan tot nu toe en er wordt een Grondwetswijziging in gang gezet om de gekozen burgemeester per 2010 in te voeren. Ook komt extra geld (in totaal 750 miljoen euro) beschikbaar voor onderwijs, kennis en innovatie en wordt een begin gemaakt met de toekomstige (na 2008) hervorming van de publieke omroep.

Een week geleden blokkeerde de senaatsfractie van de PvdA de Grondwetswijziging die de gekozen burgemeester mogelijk moest maken. Daarop trad vice-premier De Graaf af. Of D66 het kabinet zou blijven steunen nu een van haar belangrijke politieke doelstellingen was stukgelopen, was aanvankelijk onduidelijk. De deelname van de overige twee D66'ers (Brinkhorst en staatssecretaris Van der Laan van Cultuur en Media) aan het kabinet werd door Dittrich in een Kamerdebat afgelopen woensdagavond `voorwaardelijk' gemaakt. Eerst wilde D66 het verlies van De Graaf omgezet zien in winst op andere terreinen.

Dat lijkt nu gelukt. Pas zaterdag, wanneer de leden van D66 zich op een congres over het akkoord uitspreken, weet Balkenende of hij echt opgelucht kan ademhalen.

De premier zei zaterdagavond ,,zeer gelukkig'' te zijn met het akkoord en ,,alle vertrouwen in de toekomst van de coalitie'' te hebben. Hij betreurde het aftreden van De Graaf, ,,maar we moeten wel verder''. Dittrich zei: ,,De rode draad in dit akkoord is vernieuwing.'' CDA'er Verhagen toonde zich ,,buitengewoon ingenomen'' en sprak van ,,een goede start voor de resterende periode''. Van Aartsen zei dat er drie winnaars waren: ,,De democratie, het werk in Nederland en het onderwijs.''

Daarmee lijkt een voorlopig einde gekomen aan de wankele situatie waarin het tweede kabinet-Balkenende na het aftreden van minister De Graaf verkeerde. Mede onder druk van slechte electorale vooruitzichten – de drie regeringspartijen staan sinds januari 2003 in de peilingen op verlies – hebben de coalitiepartners besloten door te gaan. De voorwaardelijke deelname van D66 is, wat de partijtop en de fractie betreft, omgezet in een definitieve. Het is aan de leden, komend weekeinde, zich daarover uit te spreken. Partijprominenten als oud-partijleider Jan Terlouw en ex-minister Roger van Boxtel doen er nu al alles aan de leden ertoe te bewegen voor te stemmen.

Dat is niet overbodig: de partijtop heeft veel uit te leggen, omdat de winst van de onderhandelingen voor D66 niet direct duidelijk is. Op het terrein van de bestuurlijke vernieuwing moet de partij in het paasakkoord bijvoorbeeld inleveren. De gekozen burgemeester zal er deze periode definitief niet komen en het door De Graaf voorgestelde gemengde districtenstelsel is eveneens van de baan. [Vervolg ANALYSE: pagina 3]

ANALYSE

Het wisselgeld is niet zo hard

[Vervolg van pagina 1] Daarvoor in de plaats zal een systeem met verlaagde voorkeursdrempels komen, een plan dat in lijn ligt met de wensen van VVD-aanvoerder Van Aartsen. Zo bezien was de persoon van De Graaf de afgelopen maanden een obstakel voor eensgezindheid in de coalitie op dit terrein. De Graaf was volgens de coalitiepartners onvoldoende bereid tot concessies.

De als wisselgeld gepresenteerde `toezeggingen' aan D66 op de terreinen onderwijs, kennis, innovatie en media zijn minder hard dan op het eerste gezicht lijkt. De half miljard euro voor innovatie en `zachte infrastructuur' zijn slechts een verschuiving ten opzichte van de normale besteding van dergelijke aardgasbaten. De slotzin van het akkoord (,,Hiermee rukt Nederland op naar de Europese voorhoede op het gebied van innovatie'') getuigt op zijn minst van groot optimisme. En tégen een kwart miljard euro structureel voor onderwijs zal in Den Haag geen enkele politieke partij te vinden zijn.

De aangekondigde hervormingen in het omroepbestel ten slotte mogen volgens staatssecretaris Van der Laan (Media) dan toezeggingen bevatten van CDA en VVD, over twee principiële punten voor deze partijen (het schrappen van de STER-inkomsten voor de omroepen (VVD) en de legitimatie van omroepverenigingen via hun leden (CDA)) is nog geen knoop doorgehakt.

Rest nog de vraag wie de nieuwe minister van Bestuurlijke Vernieuwing wordt. Sommigen, zoals oud-Kamerlid Jan van Walsem (D66), spreken al badinerend over de minister voor Onderzoek naar Bestuurlijke Vernieuwing en hadden deze portefeuille graag aan CDA of VVD gelaten. D66 had dan Onderwijs naar zich toe moeten trekken. Dat scenario werd binnen de coalitie als weinig realistisch afgedaan.

Dittrich zei afgelopen weekend met drie kandidaten in gesprek te zijn. Als belangrijkste geldt partijvoorzitter en huidig burgemeester van Wageningen Alexander Pechtold, die zaterdag een groot deel van de dag bij de besprekingen aanwezig was – formeel omdat hij het partijcongres moet organiseren en dus moet weten wat hij de leden moet voorleggen, zo haastte Dittrich zich na afloop te zeggen. Of de nieuwe minister van Bestuurlijke Vernieuwing ook het vice-premierschap van De Graaf overneemt is nog onduidelijk. Ook Brinkhorst komt daarvoor in aanmerking.

Zaterdag is het aan de leden van D66 om zich op het partijcongres in het Haagse congrescentrum uit te spreken over het akkoord en daarmee over de positie van partijleider Boris Dittrich. Die liet afgelopen zondag weten ,,een groot probleem'' te hebben als de leden het akkoord afwijzen.

Mocht Dittrich er in slagen zijn partij mee te krijgen en deelname aan het tweede kabinet Balkenende te continueren, dan zet de partij de weg in naar een meer op onderwijs, kennis en innovatie en milieu gericht programma dan op bestuurlijke vernieuwing.

HOOFDARTIKEL: pagina 7

WWW.NRC.NL: tekst akkoord