Zoektocht naar de `chemie' van Europa

Volgend op een week waarin begrippen als `Stabiliteitspact' en `dienstenrichtlijn' weer de boventoon voerden in het Europese debat is het een verademing om voorzitter José Manuel Barroso van de Europese Commissie te horen zeggen dat ,,voor mij cultuur boven economie komt''. De Portugese top-Europeaan deed die uitspraak tijdens een eind vorig jaar door het toenmalige Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie georganiseerd debat over `Europa als beschavingsideaal'. Jos de Putter verwerkte fragmenten van het debat in zijn gefilmde zoektocht naar de normen en waarden die het Europa van de 25 lidstaten binden.

Maar zijn er wel gedeelde `Europese' normen en waarden? De film leidt niet tot beantwoording van die vraag, maar de zoektocht er naar is op zichzelf al interessant genoeg. De toon wordt snel gezet met opmerkingen als ,,de Europese geest is in ballingschap gegaan'' en ,,als het gevoel Europeaan te zijn ontbreekt, kun je problemen krijgen''.

De zoektocht speelt zich voornamelijk in Polen af, sinds een klein jaar een van die 25 lidstaten. De Putter belandt er bij de euro-kritische Poolse historicus Adam Zamoyski, die ook vorig jaar in deze krant fel van leer trok tegen de ,,culturele hel'' die Europa volgens hem is geworden. Een werelddeel waarvan de bewoners een ,,ideologische en spirituele kern'' ontberen. Zamoyski: ,,De mensen geloven niet, of in bizarre dingen; de goddelijke vonk in de mensheid is genegeerd of verwijderd.'' Hij hekelt de West-Europeanen, die zich in de jaren zestig met `malle revoluties' bezighielden.

Europa is een Europa van consumenten geworden, waar materialisme hoogtij viert en waar het ouders ontbreekt aan ouderlijk gezag. Die opmerking had van Zamoyski kunnen zijn, maar is van een jonge landgenote van de historicus. In Polen en in Nederland laat De Putter middelbare scholieren praten over hun Europa. Wat vooral opvalt is hoe weinig de jonge Europeanen van elkaar en van hun continent weten. Zo zijn in de ogen van een Nederlandse 5 vwo-scholiere Polen en Litouwers mensen ,,die alleen hier komen om zwart te werken en muren te schilderen''. En Nederlandse ouders, zo weet een Poolse scholiere, betalen hun kinderen voor het behalen van goede cijfers.

Wordt het Europese beschavingsideaal dan het slachtoffer van clichés, vooroordelen en pessimisme? Luister naar een allochtone vmbo-leerling die meent dat we vooral de nieuwe Europeanen moeten leren kennen om van hen te kunnen leren. Is dat niet het gezochte beschavingsideaal: Europa als vrije markt voor vele, maar grenzeloze ideeën.

Denkend aan Europa, VPRO, 21.05-22.00u.