Verboden kennis

Maandag opende het Sieboldhuis aan het Leidse Rapenburg zijn deuren. Japanse objecten staan te pronken in het voormalige woonhuis van hun verzamelaar. Maar hoe kwam Siebold aan die spullen?

`IK BEN VEILIG in Japan aangekomen en breng de gelukkigste dagen van mijn leven door met mijn werk op het gebied van de natuurlijke historie en medische wetenschappen,' schreef de arts en onderzoeker Filipp Franz von Siebold in 1823 aan een oom in Duitsland. Dat was drie maanden na aankomst op de Nederlandse handelspost Deshima. `Ik zal Japan niet eerder verlaten dan nadat ik een uitvoerige beschrijving van het land heb gemaakt', vervolgde Siebold, `en alle materiaal voor een Japans museum en een flora bijeen heb vergaard.'

In opdracht van koning Willem I verzamelde Siebold zoveel mogelijk informatie op het gebied van de natuurlijke historie en taal-, land- en volkenkunde van Japan. De prachtige opstelling van een representatief deel van zijn enorme verzamelingen botanische, zoölogische en etnografische objecten – door hemzelf destijds het Japansch Museum genoemd en sinds deze week weer te bezichtigen in zijn voormalige woonhuis aan het Leidse Rapenburg, getuigt ervan. Maar hoe kwamen die verzamelingen tot stand in een land dat krampachtig haar kennis en cultuur voor het buitenland verborgen hield?

anesthesie

Siebolds voordeel was dat hij als arts bijzonder succesvol was. Hij leerde de Japanners tal van westerse medische technieken, vooral op het gebied van de verloskunde en anesthesie, en werd beroemd om zijn staaroperaties. Hij behandelde een groot aantal mensen aan grotere en kleinere kwalen en was oprecht geïnteresseerd in de levenswijze van de Japanners. Een enorme schare van patiënten, leerlingen en vrienden zou hem dan ook in de loop van zijn zesjarig verblijf op Deshima op alle mogelijke manieren van dienst zijn bij zijn verzamelwoede.

Zo liet hij zijn medische studenten verhandelingen schrijven over verboden zaken. In het Nederlands, de taal waarin zij werden opgeleid (het `Latijn van het Oosten'), maar die de toezichthoudende ambtenaren niet konden lezen. Tijdens de hofreis naar de shogun in Edo ontving Siebold veel objecten van patiënten die hij onderweg behandelde: men kwam aanhollen met een misgeboorte van een hert, een levende salamander of een lakwerkdoosje. Siebold had nauwelijks tijd zijn observaties in zijn dagboek te schrijven.

Japanse wetenschappers laafden zich aan Siebolds enorme kennis van astronomie, geografie, botanie en natuurkunde. Hun vriendschap met de westerling ging zo ver dat ze Siebold geheime kaarten van Japan en Sachalin ter hand stelden, in ruil voor vertalingen van boeken over Rusland, dat in die tijd Japans noordgrenzen bedreigde.

Het moest een keer fout gaan. Waarschijnlijk heeft een conflict met een van zijn vrienden geleid tot verraad hetgeen uitmondde in een grootscheeps onderzoek. Zelfs toen waren er nog mensen die Siebold bleven steunen en wederom hun leven riskeerden. Een van hen waarschuwde Siebold voor een spoedige inval in zijn huis. Hij had opdracht gekregen kaarten en boeken die zich nog in Siebolds huis bevonden in beslag te nemen. Beide mannen spraken echter af dat Siebold diezelfde nacht diverse kaarten zou kopiëren. `Een goed gelukt staaltje van wilskracht en puur uithoudingsvermogen', schreef Siebold later.

Samen met handschriften en boeken werden kaarten in blikken gestopt en in een gat in de muur van een van de kamers verborgen – later werd het papier door de ratten opgevreten. Andere kaarten stopte Siebold in de dierenkooien naast zijn huis. Zelfs droeg hij ze op zijn lijf. Aldus wist hij een aanzienlijk deel van zijn verzameling te redden.

tragedie

Spionage werd niet bewezen geacht maar overduidelijk was dat Siebold de regels ernstig had overtreden – zij het uit wetenschappelijke nieuwgierigheid. Het vonnis: levenslange verbanning uit Japan. Een tragedie, temeer daar Siebold zijn Japanse vrouw en dochter moest achterlaten. Toen dertig jaar later zijn verbanning werd opgeheven, vond hij zijn voormalige geliefde Sonogi terug als alleenstaande weduwe – dochter Oine had zich ontwikkeld tot Japans eerste vrouwelijke gynaecoloog. Zelf was Siebold vijftien jaar na zijn vertrek uit Japan getrouwd met een vijfentwintig jaar jongere Duitse barones, met wie hij vijf kinderen kreeg.

Deze droevige tijden herleven in video-interviewfragmenten met Japanse en Duitse nazaten van Siebold, te zien in het Sieboldhuis. Met name de gesprekken met Graaf Constantin von Brandenstein-Zeppelin, nazaat van Siebolds dochter Mathilde, tonen een niet eerder belichte kant van Siebolds leven. Deze graaf, die in zijn kasteel nabij Siebolds geboortestad Würzburg de nalatenschap van Siebold beheert, laat brieven zien die Siebold kort na zijn vertrek uit Japan vanaf Java aan zijn vrouw stuurde. De Nederlandse (!) woorden ademen tederheid en diepe droefheid. `Zoo liev als Oine heb ik op heel Java geen kind gevonden, dit maakt mij veel en groot hartpijn.'

Het Sieboldhuis, Rapenburg 19 te Leiden. Zie www.sieboldhuis.org.

Binnenkort verschijnt een vertaling van Siebolds verslag uit 1897. `Von Siebolds reis naar het hof van de shogun in het jaar 1826. Onderzoekstocht door Japan', Martien J.P. van Oijen en Jos M.J. van Oijen, Sieboldhuis, Leiden. Prijs: €25,-.