Topmanagers, James Dean, de Britse koningin: allemaal zagen ze bij Monty Roberts wat je kunt leren van een paard. Nu is Nederland aan de beurt

Hij maakte de Britse koningin-moeder aan het huilen. Hij leerde James Dean cowboymanieren voor de film East of Eden. En hij adviseerde de CIA over hun leugendetector. Maar vóór alles: hij verstaat de taal van de paarden. Hij is Monty Roberts, de man die naar paarden luistert.

Miljoenen mensen lazen zijn The man who listens to horses dat meer dan een jaar in de New York Times bestseller-lijst stond. Dit weekend geeft hij, voor het eerst in Nederland, een demonstratie in de Brabanthallen in Den Bosch. Daar zal hij, onder veel meer, zonder één keer zijn stem te verheffen en zonder één keer kracht te gebruiken, een wild paard dat nog nooit een zadel heeft gezien binnen een half uur opzadelen en een berijder laten dragen – iets wat normaal gesproken minstens vier weken duurt. En hij zal tijdens de show, wanneer hij maar kan, zijn boodschap verkondigen: ,,The gentle way is always the better way.''

Om beter te begrijpen wat deze bijna 70-jarige man beweegt – met zijn pet en leren jack lijkt hij nog het meest op een taxichauffeur – moeten we eerst terug naar de Competition Grounds in Californië, de paardenranch van zijn ouders waar Roberts' vader zowel zijn paarden als zijn zoon mishandelde. Roberts vindt het afschuwelijk getuige te moeten zijn van zijn vaders methode om wilde mustangs onder het zadel te krijgen: een proces van dagenlang vastbinden, schoppen, slaan en poten opbinden – net zolang tot de wil van het paard breekt. `Zorg dat je paard bang is voor jou, in plaats van andersom', zei Roberts vader altijd. Maar als Monty Roberts op zijn dertiende op de prairie van Nevada een kudde wilde paarden bestudeert, doet hij een ontdekking die de rest van zijn leven zal bepalen.

Dit is wat Monty Roberts zag: een jonge hengst loopt te klieren in de kudde – tot ongenoegen van de dominante merrie die in de kudde de rol van opvoedster heeft. Ze drijft de jonge hengst de kudde uit. Honder meter verderop laat ze hem in zijn eentje achter. Het jonge paard is doodsbang (voor een kuddedier is isolatie de ergste straf denkbaar; in afzondering van de kudde is het dier een makkelijke prooi voor roofdieren). De hengst wil terug naar de kudde, maar de merrie laat hem niet toe. Na verloop van tijd buigt het jonge paard, al dravend, zijn hoofd naar de grond. Met zijn mond maakt hij likkende en kauwende bewegingen. Pas dan laat de merrie hem weer toe. Nu krabt ze hem met haar tanden liefdevol over zijn hals en rug en ze krabbelt hem van zijn staart over zijn heupen naar zijn schoft. Eerst heeft ze hem gestraft, nu beloont ze hem.

Dit is wat Monty Roberts dacht: als ik nu met mijn lichaamstaal hetzelfde doe als die dominante merrie, dan kan ook ik op een natuurlijke manier met mijn paard communiceren, zonder geweld, puur op basis van vertrouwen.

TRANEN

Engeland, een maand geleden, een open loods bij een paardencentrum in Southampton. Buiten vriest het, binnen ook. De toeschouwers hebben slaapzakken en dekens tegen de kou meegebracht. In een ronde, ijzeren kooi loopt Monty Roberts met een draadloze microfoon op zijn jas. Een zwart-wit gevlekt paard galoppeert angstig langs de ijzeren wand. Roberts heeft hem, door een touw in zijn richting te gooien, opgejaagd. Het paard is hier door de eigenares gebracht omdat het geen berijder accepteert. ,,Ik vraag hem voor me te vluchten', legt hij het publiek uit. ,,Maar dat doe ik omdat ik juist wil dat hij zelf het besluit neemt om bij me te komen.'' Roberts houdt zijn rechterhand met gestrekte vingers omhoog. ,,Als ik zometeen mijn vingers sluit en mijn hand omlaag doe, zal het paard langzamer gaan lopen.'' Roberts doet zijn hand omlaag, sluit de vingers; het paard gaat langzamer lopen. Het dier buigt zijn hoofd naar de grond en begint te kauwen en te likken. Voor Roberts is dat het moment om zijn rug naar het paard toe te draaien: ,,Dit is een uitnodiging om met mij mee te komen.'' Het paard stopt met galopperen, aarzelt even en loopt dan kalm naar de man in het midden van de kooi. Dit is wat Roberts noemt een `join-up'. Hij aait het paard, over zijn hals en rug en hij krabbelt hem van zijn staart over zijn heupen naar zijn schoft. Eerst heeft hij hem gestraft, nu beloont hij hem.

De eigenares van het paard kijkt hoofdschuddend toe, haar handen voor haar mond geslagen. Is dit paard, dat nu achter Roberts aanloopt als een kleuter achter zijn moeder, dezelfde als het paard dat als een bezetene begint te bokken zodra iemand hem wil opzadelen? Het dier verwisselde het afgelopen half jaar zes maal van eigenaar en heeft al minstens tien mensen verwond. Roberts werkt nog een kwartier met het paard, dat zich uiteindelijk doodleuk door een assistent van Roberts laat berijden. De eigenares is in tranen. ,,Laat me je omhelzen'', zegt Roberts. De vrouw loopt de kooi in en valt hem snikkend om de hals.

Die avond zal Roberts nog een extreem kopschuw paard over de oren aaien, een paard dat doodsbenauwd is voor de trailer er zelf in laten stappen en twee onbereden paarden het zadel laten accepteren.

HOLLYWOOD

`U moet een boek schrijven', had koningin Elisabeth van Engeland gezegd toen ze Monty Roberts in 1989 had uitgenodigd op Windsor Castle om een aantal van haar volbloedpaarden zadelmak te maken. Roberts stribbelde tegen. ,,Ik ben niet zo'n boekenschrijver.'' Maar de koningin bleef aandringen. Totdat hij haar na een tijdje de eerste 20.000 woorden liet lezen. `Jij moet geen boek schrijven', had ze toen gezegd. `Jij moet een tape-recorder kopen.' Dus kocht Roberts een taperecorder, nam een stenodame in dienst en vertelde het boek De man die naar paarden luistert. Tot die tijd had hij zich altijd moeten verdedigen tegen critici die zijn methode `levensgevaarlijk' noemden of die beweerden dat hij de paarden die hij tijdens zijn demonstraties gebruikt van tevoren traint of drogeert. ,,De koningin opende de deur naar de wereld voor mij.''

Monty Roberts, dat is toch die man die model stond voor de Hollywood-film The horsewhisperer (1998) met Robert Redford, geïnspireerd op het gelijknamige boek van Nicolas Evans? Je kunt Roberts niet dieper treffen. ,,Die film draag ik als een zware last.'' Roberts schudt zijn hoofd. Nooit zou hij – zoals aan het einde van de film gebeurt – het been van een paard opbinden om overwicht op het dier te krijgen. Toch wordt Monty Roberts tot op de dag van vandaag in Engelse en Amerikaanse krantenartikelen aangeduid als `de paardenfluisteraar die model stond voor de film met Robert Redford'.

Auteur Nicolas Evans had een demonstratie van Monty Roberts gezien. Hij was zo onder de indruk dat hij het personage van zijn volgende roman wilde inspireren op deze man. Roberts las het manuscript, en hoewel hij weinig op had met de verhaallijn `waarin een getrouwde vrouw het bed in wil met die paardenman' – ,,ik ben al 49 jaar getrouwd'' – zag hij er verder weinig kwaad in. ,,Maar toen wilden die Hollywood-jongens het verfilmen.'' Nicolas Evans schreef mee aan het script. ,,Op een dag belde hij: `Monty wat zou je ervan zeggen als op het einde een been van het paard wordt opgebonden'. Ik geloofde mijn oren niet. `Noem alsjeblieft nooit meer mijn naam', heb ik gezegd. Maar het kwaad was al geschied: `zie je wel, die Roberts gebruikt ook geweld'. Zonder die film zou mijn werk een veel grotere vlucht hebben genomen.''

Roberts noemt zichzelf ook geen paardenfluisteraar. ,,Dat doen anderen. Het woord paardenfluisteraar suggereert hokuspokus. Maar wat ik doe, kan iedereen leren, als je je maar wilt verdiepen in de psychologie van het paard.''

MANAGEMENT-METAFOOR

Inmiddels heeft Roberts naar eigen zeggen zo'n 15.000 paarden zadelmak gemaakt en leidt hij elk jaar op zijn ranch in Californië tientallen trainers op. Wereldwijd heeft hij 15 gecertificeerde instructeurs die met zijn methode werken, onder hen 13 vrouwen. ,,Vrouwen staan door hun kwetsbaarheid psychologisch veel dichter bij het paard dan mannen – a hell of a long way. Zij begrijpen veel beter de psyche van een vluchtdier.'' Ook in Nederland beginnen in mei dit jaar, onder leiding van de Engelse instructeur Ian Vandenberghe Monty Roberts-curssussen in Oudenhoorn, bij de stallen van mede-organisator Annemarie van der Toorn.

Roberts zelf is aan ,,een tweede carrière'' begonnen: die van bedrijvendokter en onderwijsgoeroe. Bedrijven als IBM, Volkswagen en NASA haalden hem in huis om de communicatie op de werkvloer te verbeteren. Zijn wilde-paardenmetafoor is geliefd bij managers die zichzelf graag zien als de dominante merrie die het beste haalt uit een kudde wilde mustangs (de werknemers). ,,Wat Monty Roberts bereikt met paarden is een metafoor voor een management-stijl'', schrijft de toenmalige president van Volkswagen, Clive Warrilow, in een voorwoord in Roberts' boek Horse sense for people (2000), ,,werknemers zullen tot ongekende hoogten komen als zij worden behandeld met waardigheid, respect en eerlijkheid''.

In een achterstandswijk in het Engelse Solihull werkt sinds vier jaar een probleemschool, de Kingshurst Junior School, met de `methode van Roberts': de leerlingen stellen samen met de leerkracht een contract op waarin zij afspreken dat goed gedrag wordt beloond en slecht gedrag negatieve gevolgen zal hebben. ,,Paarden en kinderen zitten emotioneel en psychisch bijna hetzelde in elkaar'', zegt Roberts. ,,Het zijn beide vluchtdieren die het liefst uit de problemen blijven, maar die, als ze worden geïntimideerd, eerst schuchter worden en daarna agressief.'' De resultaten van de leerlingen en de sfeer op de Kingshurst Junior School zijn inmiddels opmerkelijk verbeterd. Dit was de kop in de Daily Express: `De paardenfluisteraar heeft onze school gered'.

Meer informatie: www.montyroberts.com

Kaarten voor de demonstratie op zondag in Den Bosch zijn nog verkrijgbaar, zie www.montyroberts.nl; op die website ook informatie over de cursussen in Nederland