Recitatief van inktzwarte eenzaamheid vraagt veel

Zelden zal een actrice zo eenzaam en onopgesmukt op het podium hebben gestaan als Nanette Edens in de voorstelling 4.48 Psychose door ZT Hollandia. Tegen de grijsbetonnen wanden schrijft een lichtslinger `Geen bloemen geen decor'. Edens draagt zware schoenen, een vaalbruine broek en een groen truitje. Ze staat frontaal naar de zaal gericht en reciteert nagenoeg zonder heffingen of dalingen, zonder haar stem als een muziekinstrument te gebruiken, de laatste en wanhopigste tekst van de Engelse schrijfster Sarah Kane (1971-1999).

De titel verwijst naar het tijdstip, twaalf minuten voor vijf, waarop de hoofdpersoon besluit zelfmoord te plegen. Ze noemt het haar `gelukkig uur'. Ze zal na het moment van zelfgekozen dood bevrijd zijn van haar pathologische verdriet. Niemand kan haar redden. De vraag dient zich aan of ze wel gered wil worden. Ze verblijft in een psychiatrische inrichting.

De tekst van Kane schiet heen en weer tussen zelfmedelijden en woede. Wat opvalt is een tergende dadenloosheid. Niet de psychiatrische patiënte zelf, `het kind van de ontkenning' zoals ze zich noemt, is de oorzaak van alle wanhoop, maar de wereld in zijn abstractie. Sterfelijkheid vervult haar met weerzin. Haar intense roep om liefde is vergeefs. Kane's tekst, geschreven vlak voor haar zelfmoord, is een gruwelijke litanie van het als vergeefs ervaren leven. De ik-figuur van Kane zit vast in een vossenklem van eenzaamheid.

Hoe beklemmend de monoloog van Kane ook is, als dramatische tekst toont die haperingen. Gevoelsuitstorting is niet per se theater. Regisseur Olivier Provily voert zijn zoektocht naar het minimalisme met 4.48 Psychose bijna tot het uiterste. Hij zoekt, zoals de Franse filosoof Roland Barthes het noemt, de `nulgraad' op. Daar waar elke taal of handeling eindigt en de leegte begint. Kunst die balanceert op de rand van het zegbare en onzegbare. Dit streven is bewonderenswaardig en Provily blijft trouw aan zijn artistieke overtuiging. Hij weigert enige concessie te doen aan de zwier en sensualiteit van theater. Eerdere regisseurs van Kane, onder meer Franz Marijnen en Paul Peyskens die van Cleansed en Crave een tweeluik maakten, kozen de tegenovergestelde weg met een schokkende, heftige beeldtaal.

Aan het slot gaat ook de lichtslinger uit en doven als laatste de woorden `decor' en `bloemen'. Actrice Edens zegt dat ze verdwijnt en ze gaat daadwerkelijk de bühne af. Religieuze muziek klinkt minutenlang. Pas nu toont Provily wat hij wil met deze regie van 4.48 Psychose: hij beschouwt de tekst als een sobere kerkdienst, een recitatief van inktzwarte eenzaamheid. Het is gewaagd, want in deze voorstelling is alles nadrukkelijk niet-theater. Dat vraagt een volledige toewijding van de toeschouwer. De vraag blijft of een voorstelling hiermee is gediend. Ik raakte soms geboeid, en soms lieten de perikelen van Kane me ook onverschillig. Want de actrice Edens blijft op kille afstand.

Voorstelling: 4.48 Psychose van Sarah Kane door ZT Hollandia. Regie: Olivier Provily. Gezien: 24/3 Verkadefabriek, Den Bosch. Tournee t/m 20/5. Inl. 040-02333633 of www.zthollandia.nl