Na een korte pauze gaan massa's mensen met prepensioen

Ze hebben gelijk, want de overheid geeft het slechte voorbeeld, vindt Maarten Huygen, die als commentator reist door de samenleving.

Met smaak vertelt Anja Jongbloed van FNV-bondgenoten over de `toppertjes' van Philips die zichzelf hebben uitgezonderd van de verplichting om tot hun vijfenzestigste te blijven werken. Zij mogen al rond hun zestigste vertrekken en hun pensioen wordt volgens hun hoogste loon berekend, terwijl dat voor de lagere medewerkers minder gunstig ligt. Dat is marktgestuurde kastenvorming. Voor laagopgeleiden die lichamelijke arbeid verrichten en toch al gemiddeld vijf jaar korter leven dan hooggeschoolden, is een laat pensioen extra zuur. ,,Maar het voorbeeld is niet typerend'', vindt een andere aanwezige. Elders mogen álle werknemers met vervroegd pensioen.

Vanuit de hoogste verdieping van de Mondriaan-toren aan de Amsterdamse Amstel kunnen we de `toppertjes' van Philips observeren, want die huizen in de concurrerende Rembrandt-toren. Gastheer van deze door Het Financieele Dagblad georganiseerde discussie in de Mondriaan-toren is de verzekeringsmaatschappij Delta Lloyd. Het moet een genoegen zijn om elke dag uit te kijken over de dampende stad, de groene polder daaromheen, de autowegen, spoorlijnen, metro en de verre havens. Het troostrijke besef dat over al het kleins dat we daar in het ochtendlicht zien draaien, bewegen en opkomen, een fijn, onzichtbaar web is gesponnen van verzekeringscontracten.

Maar vanuit een minder verheven punt, het Torentje in Den Haag, zijn verzekeringsdraden doorgeknipt. Iedereen moet tot op hogere leeftijd doorwerken. Minder WW en WAO en nu ook geen vervroegd pensioen meer. De discussie op deze verzekerings-Olympus gaat over het onoverzichtelijke tafereel van al die los in de lucht kronkelende draden van prepensioen en levensloopregeling. Hoe moeten de aanwezige professionele onderhandelaars verder met de CAO's? ,,Ik kan niets afspreken. Pensioen, levensloop, nieuwe ziektekostenverzekering, ik weet niet wat de kosten zijn'', klaagt een onderhandelaar voor de werkgevers.

De onderhandelaars zijn naarstig aan het repareren wat de overheid heeft doorgeknipt. Jongbloed werkt aan nieuwe collectieve prepensioenen, maar dan onder de vlag van levensloop. De nieuwe regels zijn slechts één ongemak. Ze klaagt over 600 regelingen die ze moet ombouwen naar de nieuwe wetgeving. Ik kan het slecht volgen als ze de afkortingen uit de sociale verzekering afratelt. Twintig opgebouwde jaren van vrachtwagenchauffeurs die moeten worden omgezet in OP. Dat schijnt moeilijk te zijn. Ik kan me de langgerekte CAO-vergaderingen al voorstellen. De premiesoorten en à la carte regelingen vliegen me nu al om de oren. Als Jongbloeds tegenstander zou ik het na het eerste mitrailleurvuur van afkortingen al opgeven. Ze noemt me `journalistje', want net als de `toppertjes' werk ik pas sinds mijn vijfentwintigste.

De eerste akkoorden over gerepareerde prepensioenen druppelen binnen. Die ochtend wordt bekend dat 6.000 dakdekkers op hun zestigste al met pensioen mogen. Corus-werknemers vertrekken met 62 jaar, de hele zorgsector van een miljoen werknemers mag met 59 jaar stoppen met werken. Volgens peilingen wil driekwart van alle werknemers (en topmanagers) eerder ophouden.

De in demografische analyses voorspelde schaarste aan werknemers schijnt niet zo groot te zijn dat er behoefte is aan vijftig-plussers. Het power-point-pleidooi van de Tilburgse CDA-econoom Lans Bovenberg voor de zegeningen van de levensloopregeling die ook door jongeren mag worden opgenomen, komt zo in de lucht te hangen. Weinigen zijn erin geïnteresseerd. ,,Het vergt een cultuurverandering'', verzucht Bovenberg tijdens het debat met Jongbloed.

Bovenberg heeft zich nog diplomatiek uitgedrukt. Zelfs de overheid gelooft niet in haar eigen beleid en laat 57-plussers massaal vertrekken met prepensioen. De Volkskrant heeft het ABP laten uitrekenen dat vorig jaar alleen al bijna 5.000 rijksambtenaren op die manier afvloeiden. Voor de vertrekkers die te weinig pensioen overhouden, past de overheid de helft bij. Het rijk krijgt dus voor bijna hetzelfde geld minder ambtenaren. Is dat zinvol? De overheid zegt dat het een eenmalige afslanking is. Maar ook bedrijven hebben hun afslankingen die telkens opnieuw eenmalig zijn.

De 62-jarige landbouw-milieu-specialist Harry van der Arend van het ministerie van VROM prepensioneerde om zijn jonge collega op de kamer niet in gevaar te brengen. Bij Milieu moet 15 tot 20 procent verdwijnen en dan zou een van de twee moeten vertrekken. Drie maanden geleden nam hij afscheid. Hij zag hoe 57-jarige collega's die eerst helemaal niet dachten aan prepensioen, uiteindelijk toch opstapten. De onderlinge gesprekken gingen niet meer over het weer maar over vrijwillig vertrek. Deze regeling bood een mooie kans en je wist niet wat je later nog kon gebeuren. De berichten over verschralend prepensioen, demoties van ouderen en de afbraak van de WW stemden somber. En hier kun je precies uitrekenen wat je tot je vijfenzestigste krijgt. ,,Rond zestigers ontstond er een bepaald sfeertje. Wie eenmaal vrijblijvend over vertrek begon te praten met de coördinator, trok zich niet meer terug om nog eens na te denken, maar maakte er gebruik van'', zegt een tevreden Van der Arend.

Ja, er verdwijnt wel veel ervaring bij Milieu, geeft iedereen toe. Wie weet nog iets over de kwaliteit van zwemwater? De overheid stoot nog taken af, maar op de slecht bemande universiteit komen vertrekregelingen harder aan. Terwijl hooggeleerden op overheidskosten tennissen, moeten de schaarse achterblijvers hun taken overnemen en extra college geven. Voor de achterblijvers ligt het populaire prepensioen niet in het verschiet, alleen de betaling van hoge premies. Ze zijn te laat om op andere regelingen in te haken, maar als ze ontslagen worden, mogen ze wel meeprofiteren van de ontmanteling van de WW. Dat betekent vruchteloos doorsolliciteren op een verlaagde uitkering. Als het overschot aan arbeidskrachten aanhoudt, zal deze royale afvloeiing niet de laatste zijn. Zelfs de baan van 65-plusser Brinkhorst, de eenzame marathonloper op Economische Zaken, staat nu op het spel.