In Polen woedt de strijd om het kruis

Een ultra-katholieke partij voert in Polen actie tegen `beledigende' kunst. Eén kunstenaar is inmiddels veroordeeld en galerieën zijn huiverig.

Kunstenaars krijgen in EU-land Polen veel aandacht. Vraag het aan Dorota Nieznalska. Deze kunstenares uit Gdansk raakte twee jaar geleden in opspraak, omdat ze op een crucifix een penis had afgebeeld. De installatie met als titel `Passie' sloeg in als een bom. Tijdens een door katholieke fanatici aangespannen proces werd ze veroordeeld tot 120 uur dienstverlening, wegens ,,het beledigen van religieuze gevoelens''. Op dit moment dient haar hoger beroep.

De kunsthaters worden aangevoerd door de Liga van Poolse Families (LPR), een ultrakatholieke politieke partij, die het intimideren van kunstenaars tot kunst heeft verheven. ,,Voor deze mensen is kunst het maken van mooie dingen'', zegt Jaroslaw Sucha, van het Centrum van Contemporaine Kunst Ujazdowski, een van de belangrijkste galerieën in Warschau. ,,Dat kunst ook kan dienen om discussies aan te wakkeren is voor hen een brug te ver.'' Sucha krijgt ,,behoorlijk vaak'' brieven uit religieuze hoek van mensen die aanstoot nemen aan de in zijn galerie getoonde kunst. Hij heeft ook eens een proces aan z'n broek gekregen, vanwege twee ansichtkaarten, die in de aanpalende galeriewinkel werden verkocht, en die ook beledigend zouden zijn geweest voor katholieken. De rechter wees de klacht af.

Nieznalska is tot nu toe de enige kunstenaar die veroordeeld is. Maar de schrik zit er goed in. De galerie in Gdansk waar Nieznalska exposeerde heeft de deuren gesloten omdat de gemeente de subsidie heeft ingetrokken. Andere galerieën zouden bepaalde kunstwerken weren, uit angst voor represailles. Kunstenaars doen aan zelfcensuur, schreef Gazeta Wyborcza vorige week.

De affaire Nieznalska staat niet op zichzelf. In 2000 bevrijdde de LPR paus Johannes Paulus II uit een benarde positie. In een kunstwerk van de Italiaan Maurizio Cattelan werd de Heilige Vader verpletterd door een meteoriet. Een parlementslid van de LPR trok naar de galerie en beschadigde het beeld. Een galerie die onlangs een hondenhok tentoonstelde met daarin een foto van een priester kreeg ook bezoek van de LPR.

De LPR is een kleine partij, die volgens de laatste peilingen op ongeveer acht procent van het electoraat kan rekenen. Maar ook Nieznalska kan in Polen op weinig sympathie rekenen. Veel Polen, ook jongeren en intellectuelen, vinden `Passie' gewoon smakeloos of oninteressant, los van de vraag of het beledigend is. ,,Polen hebben weinig met visuele kunst'', zegt Sucha. ,,Onze natie is diep verbonden met het geschreven woord. Toen Polen in de negentiende eeuw onder de voet werd gelopen door buitenlandse grootmachten, leefde de natie voort in de literatuur. Onze visuele kunst is daarvan meestal een letterlijke illustratie. Dat zulke kunst ook op zichzelf kan, beseffen ook Poolse intellectuelen te weinig.''

Enkele jaren geleden trok Daniel Olbrychski, steracteur in talloze films van Oscarwinnaar Andrzej Wajda, ten strijde tegen een expositie van Piotr Uklanski. De beeldend kunstenaar had foto's verzameld van acteurs in nazi-uniformen, onder wie Olbrychski, en deze naast elkaar opgehangen. De ijdele steracteur Olbrychskiki ging naar de expositie en begon daar als een dolleman in te hakken op de foto's. Met een onder zijn jas meegesmokkelde sabel, een aandenken uit een film.

De steun voor Nieznalska is de afgelopen jaren wel toegenomen. De LPR-aanhangers die bij elke zitting voor het gerechtsgebouw luidruchtig met Vaticaanvlaggetjes, rozenkransjes en crucifixen staan te zwaaien moet het podium tegenwoordig delen met LPR-haters. En op internet (spam.art.pl) kunnen galeriehouders sinds kort een gratis poster vinden met de tekst `Deze tentoonstelling is niet bestemd voor leden en sympathisanten van de Liga van Poolse Families'. Daarboven staat het symbool dat in Polen in het hoekje van het tv-scherm verschijnt als een scène geweld of seks bevat.

De galerieën die hebben aangedurfd om de poster op te hangen zijn inmiddels alweer bedreigd. Een LPR-gemeenteraadslid uit Kraków suggereerde onlangs dat zij volgend jaar naar hun gemeentesubsidie kunnen fluiten. De LPR heeft bovendien nu een eigen poster (te vinden op www.lpr.pl), met een glimlachend zonnetje, voor galerieën ,,waar kinderen niet worden blootgesteld aan negatieve provocatie en manipulatie door kunstenaars''. Galeriehouders die zich wel schuldig maken aan `manipulatie' krijgen datzelfde zonnetje toegestuurd, maar dan met een dikke rode streep erdoor en de tekst `kinderonvriendelijke tentoonstelling'.

Intussen staat Nieznalska zelf tentoon, in een bizar proces. De kunstenares mocht uitleggen waar voor haar de grenzen van het betamelijke liggen. Nou, zei Nieznalska ze zou nooit een echte, door een priester gezegende crucifix hebben gebruikt, want dat zou ,,niet moreel'' zijn geweest. En ze zou nooit een penis in erectie hebben afgebeeld, want dat zou ,,vulgair'' zijn geweest. Binnenkort moet blijken of ze de rechter daarmee mild heeft kunnen stemmen.