Hollands dagboek

Wie: Ad van Liempt, eindredacteur van het geschiedenisprogramma Andere Tijden (NPS/VPRO) en van de Grote Geschiedenis Quiz. En ook: auteur van `Kopgeld', een boek over de premies die Nederlandse jodenjagers opstreken in de Tweede Wereldoorlog, dat deze week in Duitsland uitkwam en later dit jaar in Engeland en de Verenigde Staten verschijnt.

Waarom: Ging de Duitse vertaling van `Kopgeld' presenteren in Leipzig en Berlijn, en bereidde de uitzending van de geschiedenisquiz voor.

Schrijft: `Ik krijg spijt van mijn standaardgrap waar ik het gesprek mee begon (Het dunste boek uit de geschiedenis? Honderd jaar Duitse humor.) Zij vonden 'm wel leuk, ik trek 'm in. Einde vooroordeel.'

Woensdag 16 maart

De redactievergadering van Andere Tijden is korter dan anders. We hebben gistermiddag op een laat moment besloten de uitzending te vervangen door de herhaling van twee weken eerder, gewijd aan het NIOD. Loe de Jong was overleden, en collega Godfried van Run is de laatste die hem heeft geïnterviewd. Mede-eindredacteur Carla Boos en ik waren het binnen twaalf seconden eens: nieuwe, aangepaste teksten opnemen en de uitzending herhalen. De hele redactie vond het achteraf een terechte beslissing. De kijker niet – de cijfers bleven sterk achter bij ons gebruikelijke gemiddelde van 400.000. Jammer, maar niks aan te doen. Als de nationale geschiedenisleraar overlijdt, kan een actuele geschiedenisrubriek toch niet doen of haar neus bloedt.

Zelf gisteren geheel onverwacht van studio naar studio gevoerd. Heb ooit twee jaar met Loe de Jong samengewerkt en ben opeens tot De Jong-kenner uitgeroepen. Grappige ervaring, om dat circus eens van de andere kant mee te maken.

Vanmiddag met editor Peter Middendorp en onze filmresearcher Gerard Nijssen de beeldfragmenten voor de geschiedenisquiz gemonteerd. Volgende week is de opname en de filmpjes zijn, zoals steeds, dé trekpleister. Vooral de beelden uit 1899 (!) van trekhonden in het polderlandschap zijn ontroerend mooi en schokkend tegelijk. In een tussenshot bij het lied `Beter langharig dan kortzichtig' (Peter Muller, uit de Hitweektijd) ontdek ik in een flits de piepjonge verslaggever Haye Thomas! Die moet toch maar even in de uitzending, als hommage aan de aardigste NOS-correspondent aller tijden.

's Avonds met Joke bij onze favoriete Griek gegeten. En daarna de mails beantwoord.

Donderdag

Ochtendje NPS, bureau leeg gewerkt, op de eeuwige stapels na natuurlijk. Laatste hand aan draaiboek van de GGQ (zoals de quiz heet). Het zit wel goed, alleen de laatste ronde wringt nog een beetje. Daar moeten Marchien en Bas, de andere redactieleden, begin volgende week nog maar even naar kijken.

's Middags de persviewing van onze jubileumuitzending laten schieten. Kan eigenlijk niet, maar de collega's redden zich voortreffelijk zonder mij, ik werk met toenemend succes aan mijn eigen overbodigheid. Geldige reden: de verjaardag van kleinzoon Zvi. Hij wordt drie en is echt met hart en ziel jarig. Stralend bij elk cadeau, bij elk kind dat binnenkomt en het hardst `lang zal ze leven' zingend van allemaal. Het cadeau dat hij van oma en opa krijgt, noemt hij `supercool'. Als het huis volstroomt met peuters, trekken opa en oma zich terug.

's Avonds de papieren ordenen. Morgen erg vroeg op, voor een mini-tournee rond de presentatie van de Duitse editie van `Kopgeld'. Toenemende zorg over mijn Duits.

Vrijdag

Schoonzoon George brengt me naar Schiphol, de KLM naar Berlijn en de ICE naar Leipzig. In de trein al flink Duits geoefend met roodharige mevrouw die ook naar Leipzig blijkt te moeten, ook naar de Buchmesse en ook naar het Westin Hotel. Als blijkt dat ze ook een nieuw boek moet promoten, begin ik te denken dat ik in een absurd toneelstuk van Ionesco ben beland, maar daarna scheiden zich toch onze wegen. Ik ontmoet Claudia Barczewski, die mij de komende dagen namens Siedler Verlag begeleidt – bijzonder aardig, vrolijk en hartelijk. Ik ga me in dit vijfsterrenhotel een vip voelen.

's Avonds op de bovenverdieping van de Leipziger Volkszeitung een Ossi-Wessi-avond. Lange tijd heel erg saai. Maar dan komen Angela Elis en Michael Jurgs. Ze hebben samen een boek geschreven, `Typisch Ossie, Typisch Wessie'. Hij: de voormalige chefredacteur van Stern, zij: tv-presentator. Ze zijn allebei heel geestig, zeker als ze met elkaar in debat gaan. Onnavolgbaar snel zijn de steken onder water. De merendeels Leipziger aanwezigen raken in verwarring. Eerst moeten ze lachen, maar later zie je sommigen hard klappen voor Ossi Elis en woedend worden om de pesterijen van Wessi Jurgs.

Daarna naar de Moritz Bastei, waar een soort Leipziger Boekenbal woedt. Drukte, herrie, gratis drank. Daar komt het Ossi-Wessi-duo aan onze tafel zitten, ook Bertelsmann-auteurs, collegaatjes dus. Het jennen en zuigen gaat onverminderd voort. Hoge grapdichtheid. Ik krijg spijt van mijn standaardgrap waar ik het gesprek mee begon (`Het dunste boek uit de geschiedenis? Honderd jaar Duitse humor.') Zij vonden 'm wel leuk, ik trek 'm in. Einde vooroordeel.

Zaterdag

Collega Gerard Nijssen, de filmresearcher van Andere Tijden die mij bij `Kopgeld' erg goed geholpen heeft, is in de buurt en komt langs met zijn Antje. Morele steun, vandaag is het eerste optreden. In een zaaltje van de Buchmesse zal de al 17 jaar in Duitsland wonende Nederlandse historicus Paul Stoop me ondervragen. We hebben per mail contact gehad en nemen het gesprek even door. Hij heeft zich fantastisch voorbereid, kent veel details. Klein probleempje: er is iets mis met de zaalreservering. Ik zie het al aan het bedrukte gezicht van Claudia en haar chef, Frau Gisela Nicklaus. Ze bellen, en smoezen, ze bellen opnieuw, maar dat helpt niet: de reservering is niet doorgekomen. Jammer, voor niets naar Leipzig, lijkt het. Weer een vooroordeel weg: met de Duitse Pünktlichkeit is het ook niet meer wat het geweest is.

Maar nu slaan de dames aan het improviseren. Dat deden hun landgenoten bij de Slag om Arnhem ook al heel verdienstelijk, volgens kenners, en ook nu hebben ze succes. Frau Niklaus regelt een half uur in de stand van het weekblad Der Spiegel, misschien wel het meest prestigieuze plekje van de Messe. Om vijf uur. De waanzinnige drukte is dan een beetje voorbij (wat lopen er veel jongeren op de Leipziger Buchmesse!), maar er blijven nog heel wat mensen staan luisteren. Ik lees drie passages voor en beantwoord de vragen van Paul Stoop over jodenjagers, over premies van zeven gulden vijftig per gearresteerde jood, over verraad en over wat voor mensen dat nou waren. Het Duits komt er opeens tamelijk vlot uit, en na afloop zijn de dames van Siedler meer dan tevreden. En opgelucht natuurlijk. Zelf zie ik steeds juffrouw De Jong voor me (door de hele school steevast `Mina' genoemd), die mij veertig jaar geleden de naamvallen en de Schwere Wörter bijbracht. ,,Je hebt er moeite mee'', zei ze altijd, tegen iedereen.

Nu nog een radio-interview met de Saarlandse Rundfunk (dat Duits valt eigenlijk best mee) en dan met de trein naar Berlijn. Opnieuw gaat alles mis: twee uur vertraging op een reis van 1 uur en 34 minuten. De conducteur begint op een gegeven moment steden om te roepen waar de trein niet stopt. ,,Hij vergeet Warschau'', zegt Paul Stoop.

In het fraaie Savoy-hotel komt weer een Andere Tijden-collega langs, Rob Bruins Slot. Hij werkt twee maanden in Duitsland, in het kader van een uitwisselingsprogramma, en we kunnen mooi even bijpraten. We belanden in de Paris Bar, waar tout Berlijn heet te komen. Weinig celebrity vannacht, maar wel goede live jazz en soul. Het wordt te laat.

Zondag

Rustdag. Strakblauwe lucht, heerlijk fris. Door Berlijn geslenterd, op terrassen gezeten, in internetcafé 109 mails weggeklikt en 's avonds in Kreuzberg gegeten met Gerard en Antje. Telefonisch contact met dochter Marieke: we gaan al negen jaar samen naar alle thuiswedstrijden van FC Utrecht, maar moesten nu verstek laten gaan. Het resultaat is ernaar: 0-1 verloren van Heerenveen. ,,Ze kunnen het niet zonder ons'', zegt Marieke. De laatste tijd ook niet met ons.

's Avonds laat bijna twee uur gebeld met Jan Tromp, de vers uit New York ingevlogen presentator van de GGQ. De vragen doorgenomen, de gesprekjes, de toon van de uitzending en de rest van het leven.

Maandag

's Ochtends een interview met Deutschland-radio, ook deze verslaggever blijkt het boek goed te hebben gelezen. 's Avonds het laatste optreden: debat met professor Julius Schoeps en de directeur van het Zentrum Judaicum, dr. Hermann Simon. Mooie discussie, scherpe kritiek op het feit dat ik de namen van slachtoffers voluit schrijf en de daders pseudonieumen heb gegeven. Ik hou vol dat ik aan de ellende van onschuldige kinderen van daders niets extra's wilde toevoegen, maar daar kan ik de heren niet mee overtuigen. In de zaal zit de 93-jarige Eberhard Rebling. Hij liet in de oorlog in Huizen de gehele familie van zijn joodse vrouw onderduiken. In `Kopgeld' beschreef ik de manier waarop ze zijn verraden en gearresteerd. Aan de zaal vertelt hij wat voor schok het voor hem is geweest dat te lezen. Hij heeft nooit geweten wat voor een gewetenloze schurk hem heeft opgespoord. Je kunt een speld horen vallen, de Siedler-girls zeggen later dat ze kippenvel kregen. Reblings ook aanwezige dochters leggen uit wat voor opluchting het was te weten dat er géén sprake is geweest van verraad in eigen kring. Rebling besluit met mij te bedanken voor de zielenrust die dit boek hem bracht. Ik moet slikken, gelukkig zegt directeur Simon dat hij geen betere afsluiting weet en beëindigt de bijeenkomst.

Het duurt nog uren voor de adrenalinespiegel weer normaal is. En dat Duits? Ik snap niet meer waar ik me druk om gemaakt heb.

Dinsdag

Van Schiphol naar Jan Tromps logeeradres. We lopen de quiz nog eens uitvoerig door. Ik meld de laatste tekstwijzigingen aan regie-assistente Merel de Geus. 's Avonds de jubileum-uitzending van Andere Tijden (deze maand vijf jaar oud). Zie nu voor het eerst de eindversie in optimale beeldkwaliteit. Wat een visuele rijkdom, topprestatie van velen, vooral van maker Hein Hoffmann.

Woensdag 23 maart

Lichte euforie op de redactie. Veel lof voor de uitzending, de mailboxen en het gastenboek van de website lopen vol met dankbare reacties. De Andere Jaren Vijftig hebben de mensen echt geráákt. Heel veel mensen trouwens, 917.000 kijkers, extreem hoog voor ons, op één na hoogste kijkcijfer ooit. De viering van het jubileum waardig afgesloten.

Dan naar Felix Meritis voor de quiz. 's Middags repetitie. ,,Je kunt merken dat we het niet voor het eerst doen'', constateert Jan Tromp. Het is altijd een heerlijke dag, omdat op alle gebied (licht, geluid, beeld, computertechniek en regie) de top van Nederland meewerkt. Werken met profs is een feest.

's Avonds gaan ook de opnamen naar tevredenheid. Vooral veel mooie kleine verhaaltjes. De sfeer is aangenaam – en dat helpt, want wat we met zo'n quiz vooral willen laten zien is hoe enerverend geschiedenis kan zijn.

Maandagavond (20.25 uur, Nederland 3) de uitzending: wie niet kijkt, heeft écht iets gemist.