Hoe nu verder?

Hoe moet het nu verder met D66? En hoe erg is het nu eigenlijk echt dat de gekozen burgemeester deze week schipbreuk leed in de senaat? D66-burgemeesters over hun partij. `Als het voorstel voor de gekozen burgemeester deze week al was aangenomen, dán had u kunnen vragen: wat is jullie bestaansrecht.'

Heeft u dat ook wel eens gehad, vraagt burgemeester Marian Haveman (59) van de Friese gemeente Franekeradeel. In de kast op zolder kom je een paar oude parels tegen, die nog van oma zijn geweest. Je bekijkt ze eens, poetst ze een beetje, en denkt dan: zal ik er een ring van laten maken? Ach nee, denk je vervolgens, laat ook maar. En oma's parels verdwijnen weer voor jaren in de kast.

Als de parels van oma ligt het `kroonjuweel' van Havemans partij, D66, ook weer achter in de kast. De Eerste Kamer blokkeerde deze week een Grondwetswijziging die nodig was om de gekozen burgemeester in te voeren. En ,,ergens'' geeft dat wel een ,,gevoel van opluchting'', zegt Marian Haveman. ,,Wij burgemeesters waren een beetje de kalkoenen die zich voor de kerst moesten opmaken.''

Natuurlijk, de teleurstelling overheerst bij de burgemeesters van D66. De meesten zeggen dat ze het niet begrijpen. En er is woede. Over de machtspolitiek van de Senaatsfractie van de PvdA. En het gebrek aan steun van coalitiegenoten CDA en VVD.

Maar wat je ook hoort in gesprekken met hen is: opluchting. Neem Klaas Tammes, burgemeester van Buren. Hij werd ooit, in 1970, lid van D66 omdat die partij niet-ideologisch, niet-dogmatisch was. Daarom snapt hij niet goed waarom zijn partijgenoten in Den Haag zo'n punt maken van de gekozen burgemeester. ,,De gekozen burgemeester is het dogma van D66 geworden. Maar een benoemde burgemeester, die boven de partijen staat, dat werkt heel goed''.

Ria van Hoek-Martens, Loon op Zand, zegt wat je verwacht van iemand van D66: ,,Ik ben een hartgrondig voorstander van de gekozen burgemeester''. Of niet? Ze zit in de auto en is moeilijk te verstaan. Daarom herhaalt ze voor de duidelijkheid: ,,Ik ben niet hartgrondig voorstander van de gekozen burgemeester.''

Zevenentwintig burgemeesters heeft D66. Ze zitten verspreid door het hele land, vooral in kleinere gemeenten. Deze krant sprak met veertien van hen. Hoe belangrijk vinden zij eigenlijk de kwestie van de gekozen burgemeester, die deze week belangrijk genoeg bleek voor een kabinetscrisis? En hoe denken deze trouwe partijleden over de toekomst van D66?

Een kabinetscrisis op het moment dat een kroonjuweel uit de kast leek te komen: D66 heeft het eerder meegemaakt. De laatste keer was zes jaar geleden, toen VVD'er Hans Wiegel in de Eerste Kamer de invoering van het referendum blokkeerde. Hayo Apotheker, burgemeester van Steenwijkerland, was toen minister van Landbouw voor D66. Hij herinnert eraan dat alle D66-bewindslieden daarna opstapten, waardoor het kabinet demissionair werd. ,,Dat was zuiver.'' Apotheker herinnert ook aan het partijcongres dat twee jaar geleden aarzelend instemde met deelname aan dit kabinet. ,,Het was de vernieuwing die nét de doorslag gaf.''

Thom de Graaf moest als minister én vice-premier zorgen voor die vernieuwing. Dat wil zeggen: een nieuw kiesstelsel, met districten, én een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester. De Graaf wilde die al in 2006 in het hele land invoeren.

Armand Cremers (Beek) wilde gráág campagne gaan voeren om te worden gekozen. ,,Ik was me al aan het voorbereiden.'' Van de geïnterviewden zijn er enkelen hartstochtelijk vóór de burgemeestersplannen van De Graaf. Enkelen ook ronduit tegen. Maar de meesten zeggen, net als de PvdA in de Eerste Kamer: hij wilde het wat te snel. Het idee was goed, maar het was slecht uitgewerkt.

Arnold Gerritsen (Zutphen): ,,Het kabinet heeft verzuimd duidelijkheid te verschaffen over wat er met al die burgemeesters zou gebeuren na 2006. Collega's zullen het nooit hardop zeggen, maar ze hebben ook een huis gekocht.''

Onno van Veldhuizen (Hoorn): ,,Men heeft zich te weinig verdiept in: hoe dan? Hoe lang dan? Een gekozen burgemeester voor vier jaar bevordert de hijgerigheid in de politiek. In Europese context is het ook erg kort. En voor vier jaar zullen er weinig zijn die zeggen: ik geef m'n baan er voor op.''

Nog uitgesprokener is burgemeester Marian Haveman van Franekeradeel. De gekozen burgemeester, zegt zij stellig, ,,past niet in de Nederlandse bestuurscultuur''. ,,En ik word er helemaal kriegelig van als voorstanders wéér met Georgië aankomen, omdat dat het enige Europese land zou zijn waar de burgemeester óók niet gekozen zou worden.''

Wat de positie van D66-burgemeesters nóg lastiger maakt, zegt burgemeester Haveman, is dat zij in de partij niet voor vol worden aangezien. ,,Ik ben lid sinds het begin van de jaren zeventig en achttien jaar burgemeester. Maar het beeld van ons is: je bent benoemd, dus je deugt niet. We tellen nooit mee, omdat we heulden met een systeem waar de partij tegen is.''

In juni vorig jaar kregen minister De Graaf en de fractieleden van D66 in de Tweede Kamer een brief van de burgemeesters van D66. Invoering ineens van een gekozen burgemeester in 2006, schreven zij, was onverstandig. Nog niet alle gemeenten zijn er klaar voor en het wetsvoorstel moest op enkele punten verbeterd worden. De burgemeesters pleitten voor een gefaseerde invoering. Armand Cremers: ,,Ik denk nu wel eens: had De Graaf dit advies niet naast zich neergelegd, dan had de PvdA de afgelopen week misschien niet dwarsgelegen.''

De gekozen burgemeester komt er voorlopig niet, zo lijkt het. En een nieuw kiesstelsel al helemaal niet. Hoe nu verder? Annelies Koningsveld, burgemeester van Bennebroek, is lid sinds 1976 en heeft dus al meer crises meegemaakt. Ze denkt wel eens: ,,Laten we maar een kleine partij blijven die zijn nek uitsteekt. Als kleine speler hebben we minder te maken met machtspolitiek, dat ligt ons meer. D66'ers zijn een bepaald slag mensen. Aardige mensen. Dat spreekt mij wel aan.''

Maar wat is nog het bestaansrecht van D66? Die vraag komt ,,onherroepelijk'' weer aan de orde, zegt Klaas Tammes (Buren). En het antwoord zal deze keer moeilijk te geven zijn. Hij zegt: ,,Op die bestuurlijke vernieuwing hebben we een minister laten benoemen, niet op onderwijs. Maar die vernieuwing zit er nu niet in. De partij is in haar eigen zwaard gevallen.''

Bert Bouwmeester (Coevorden) ziet met zorg aan dat zijn partij steeds meer een one-issuepartij geworden is. ,,Daarmee hebben we ons in een lastige positie gemanoeuvreerd. Bestuurlijke vernieuwing, is dat nog een wervend etiket? Ik geloof het niet.''

Is D66 méér dan een partij die pleit voor meer directe democratie? Onno van Veldhuizen (Hoorn) vindt van wel. Hij zegt: ,,We zullen er hard aan moeten werken om te laten zien dat D66 een sociaal-liberale partij is.''

Wat is dat?

,,Ik denk aan onze belangstelling voor onderwijs, milieu. En voor mij persoonlijk is D66 de partij die pragmatisch kijkt naar vrijheid, gelijkheid en broederschap. Mensen hebben verwantschap nodig en die is steeds lastiger te vinden. Ik bedoel: sociale cohesie.''

Sociale cohesie, kun je daar mensen voor interesseren?

,,Ik geef toe: het bekt niet zo lekker. Maar ik ben van de partij die staat voor een open Nederland. Waar iedereen zich werkelijk thuis kan voelen.''

Dat is precies wat Femke Halsema van GroenLinks ook zegt.

,,Nou ja, dat is heel prettig. Maar als je je onvoldoende kunt onderscheiden op onderwerpen en waarden, dan blijft over een modus operandi – een manier van politiek bedrijven. D66'ers zijn mensen die niet aan politieke spelletjes doen. Is dat genoeg? Je kunt er voor kiezen te zeggen: al heb ik nog één zetel, ik geloof er in. De SGP gaat al heel lang door met twee, drie zetels.''

Milieu en onderwijs worden vaker genoemd. Daar zou D66 zich op kunnen profileren als de partij besluit door te regeren. Maar er is ook een groep die zegt: bestuurlijke vernieuwing en anders niet. Hayo Apotheker is een van hen. Hij vindt: ,,D66 moet zich niet laten afschepen met 500 miljoen voor onderwijs. Dan lacht iedereen zich dood. Als je doorgaat met dit gemodder heb je straks vier, vijf zetels. De bestuurlijke vernieuwing is nu onze enige boei.''

Voor de officiële koers van de partij is ook een burgemeester verantwoordelijk: Alexander Pechtold. Hij is burgemeester van Wageningen én voorzitter van D66. Pechtold is getergd, vertelt hij. ,,Ik heb me deze week soms gegeneerd voor wat ik in Den Haag zag. Ik dacht: is dit nog te verklaren? Fracties die van nature ergens tegen zijn, stemmen voor. Andere zijn voor maar stemmen tegen.'' Over het getrommel en gejoel bij het debat in de Tweede Kamer, zegt hij: ,,Misschien leuke televisie. Maar daar moet politiek toch niet over gaan? Dat moet gaan over een visie op de toekomst.''

Sommige van uw collega's zeggen: het moet nu gaan over onderwijs en milieu. Andere zeggen: bestuurlijke vernieuwing. Waar zet u nu op in bij de onderhandelingen met VVD en CDA?

,,Ik ben blij dat u zegt dat mijn collega's daarover verdeeld zijn, uiterst blij. Want in de toekomst moet het gaan om beide. Maar wat betreft de huidige ministerscrisis: daar gaat het nu om bestuurlijke vernieuwing. Dáár is het vertrouwen geschonden. Ik kan niet zeggen: 300 miljoen extra voor onderwijs. Dan is Thom de Graaf 300 miljoen waard.''

Twijfelt u wel eens aan het bestaansrecht van D66?

,,Elke dag. Dat is het mooie aan D66. Wij twijfelen elke dag over onze meningen. Dat is helemaal niet erg. Maar de vernieuwing waar wij voor staan, blijft nodig.''

En het verlangen naar meer directe democratie is er misschien ook wel bij de bevolking. Alleen: het vertaalt zich de laatste jaren niet in stemmen voor D66.

,,Ik weet het. Mensen maken zich zorgen over kinderopvang. Bestuurlijke vernieuwing is geen issue om een partij op te kiezen.''

Wordt D66 dan een soort SGP: een kleine stabiele partij die vurig gelooft?

,,Flagrante onzin. Dat zou beteken dat we het hebben over iets uit het verleden, zoals de SGP. Die zeggen nog steeds dat mannen en vrouwen niet gelijk zijn. D66 heeft aantoonbaar een brede agenda.''

Maar die is niet uniek voor D66. Wordt het misschien tijd om te fuseren?

,,Nu niet. In de VVD heb ik geen enkel vertrouwen door wat daar op rechts gebeurt. En GroenLinks slaat in de oppositie geen deuk in een pakje boter.''

En de gekozen burgemeester? Veel collega-burgemeesters van u vonden dat het allemaal te snel moest.

,,Te snel? Ik zou eerder zeggen: het heeft te lang geduurd. Daardoor konden allerlei kleine groepjes gaan lobbyen. Mensen krijgen steeds de vraag: wat gebeurt er nou met je? En dan gaan ze twijfelen. Als het voorstel voor de gekozen burgemeester deze week al was aangenomen, dán had u kunnen vragen: wat is jullie bestaansrecht. Nu hebben we een extra reden om door te gaan. Dat, en de rol van de Eerste Kamer. Die heb ik nu ook op de agenda gezet.''