Han Noten: `Ik dacht dat ik duidelijk was'

Psycholoog Han Noten, fractievoorzitter van de PvdA in de Eerste Kamer, zoekt de schuld voor de politieke onrust van deze week vooral ook zichzelf. `Ik heb het niet gezien'.

,,Hier zit iemand die de werkelijkheid van Den Haag niet goed heeft ingeschat.'' Het is vrijdagavond en een turbulente politieke week loopt ten einde. Han Noten, fractievoorzitter van de PvdA-fractie in de Eerste Kamer, beantwoordt in zijn werkkamer thuis honderden mailtjes. Meestal positief, zegt hij. Twee dagen eerder is minister Thom de Graaf van Bestuurlijke Vernieuwing afgetreden nadat de PvdA-fractie tegen een grondwetswijziging had gestemd die de gekozen burgemeester mogelijk had moeten maken.

Noten, van huis uit psycholoog, heeft behoefte aan ,,reflectie op het proces''. Als voormalig vakbondsonderhandelaar en NS-bestuurder heeft hij al wat hete weken meegemaakt, maar zo erg als in de Eerste Kamer was het nog nooit. Na de val van De Graaf wankelt het kabinet, de PvdA krijgt de schuld. Noten zelf wordt gebrek aan leiderschap verweten.

Noten zegt nog steeds verbijsterd te zijn over wat hij in Den Haag heeft gezien. Zijn fractie keerde zich tegen de grondwetswijziging vanwege de vrees voor chaos in gemeenten. Terwijl de PvdA in wezen voor de gekozen burgemeester is. ,,Maar nog niemand heeft me gevraagd, hoe ik erbij kom dat er in gemeenten chaos zal ontstaan. Terwijl dat toch de eerste vraag is die je zou moeten stellen. Onze opstelling valt buiten de politieke orde, die wordt in Den Haag als volstrekt irrationeel gezien. Dat is wat politici van andere partijen nu ook zo kwaad maakt.''

Terwijl Noten het helemaal niet gek vindt dat zijn fractie principieel voor de gekozen burgemeester kan zijn, maar in de huidige praktijk tegen. ,,In de Haagse werkelijkheid is dat onacceptabel.'' Maar zijn grootste inschattingsfout vindt Noten dat hij niet gezien heeft dat de dreigementen van de PvdA om tegen te stemmen door de coalitiepartijen niet serieus genomen werden. De psycholoog Noten noemt het een ,,prachtvoorbeeld'' van overdracht en tegenoverdracht. ,,Nu pas snap ik dat Van Aartsen en Verhagen (fractieleiders VVD en CDA, red.) gedacht hebben: de PvdA kan niet tegenstemmen. Onmogelijk volgens de politieke logica, het gevolg is namelijk schade voor het imago van de partij, zetelverlies in de peilingen en een politiek leider die zich moet verdedigen omdat hij in de Tweede Kamer wel voor heeft gestemd.''

Noten schetst het verloop: Al vier weken geleden hield hij in zijn fractie een peiling over het voorstel van De Graaf. Er lagen wel nuance-verschillen, maar de fractie was unaniem van mening dat ze dit niet konden steunen. De bevoegdheden voor de politie waren niet geregeld, bovendien ging het allemaal veel te snel voor de gemeenten. Samen met fractiewoordvoerder Van Thijn is Noten die dag naar politiek leider Wouter Bos gestapt om te vertellen dat de fractie ,,op ramkoers'' lag. Bos had het liever anders gezien, maar deelde volgens Noten de analyse. ,,Ik ben zelf een product van de vernieuwing van Bos. Hij heeft me niet uitgekozen vanwege mijn volgzaamheid.'' Bos regelde een gesprek met minister De Graaf, waar Noten de koers van de fractie meedeelde. De Graaf suggereerde dat hij kon beginnen met de gemeenten boven de 50.000 inwoners (60 gemeenten met in totaal 8 miljoen inwoners), waarna de rest in 2010 zou kunnen volgen. Voor de PvdA was dat onbespreekbaar, volgens Noten. Over de vier grootste gemeenten in 2006 was wellicht te praten. De ,,bom'' van de PvdA haalde vervolgens alle voorpagina's toen Noten zijn standpunt in het tv-programma Buitenhof wereldkundig maakte. In de weken die volgde moest Noten naar eigen zeggen diverse keren ingrijpen omdat geruchten gingen dat de PvdA overstag was gegaan. Maar daar ging het fout. ,,Ik dacht dat ik voor iedereen duidelijk bommen aan het leggen was, terwijl Van Aartsen en Verhagen dachten dat ik blufte. Zij hebben echt achterover gehangen, maar ik had moeten weten dat ik niet verstaan werd, dat had ik zelf moeten zien.''

Het uiteindelijke debat op woensdag was volgens Noten eigenlijk minder spannend dan van buitenaf leek. De concessies van De Graaf waren onvoldoende, en het idee van Wouter Bos om gemeenten zelf te laten kiezen of ze al in 2006 een gekozen burgemeester wilden, werd door de minister verworpen. ,,De fractie was er in de schorsing binnen een kwartiertje uit.'' Vervolgens wilde Noten nog een derde termijn in het debat om uit te leggen hoe de PvdA tot de afweging was gekomen, maar zijn fractie wilde niet meer. ,,Het was over, de luiken waren dicht.'' Zo had het debat volgens Noten al veel gevergd van de 70-jarige Van Thijn, en dat hij daarmee vooraf geen rekening had gehouden. ,,Dat heb ik verkeerd gedaan. Dat was prutswerk van mij, bah, daar baal ik van.''

Onervarenheid met Haagse politieke mores, van een niet-politicus uit de praktijk. Op die manier kijkt Noten terug. Maar als ik opwerp dat hij zich wel kan distantiëren van de Haagse politiek, maar dat hij zelf ook politicus is – een fractievoorzitter in de Eerste Kamer is dat per definitie – reageert Noten als door een wesp gestoken: ,,Nee, dat ben ik niet.'' Dan denkt hij na en zegt: ,,Je hebt gelijk. Ik zit in Den haag, dan ben je politicus. En vanuit mijn professionaliteit had ik moeten het zien.'' En onmiddellijk schakelt Noten weer over op zelfreflectie: ,,Maar waarom roep ik dan meteen `nee' op zo'n vraag?'' Hij aarzelt: ,,Ik denk dat mijn naïviteit onbewust een daad van verzet is geweest. Ik heb het niet willen zien. Ten diepste heb ik het Haagse systeem niet willen accepteren.''

Zelf roept Noten de volgende vraag op. Als ik wel geweten had dat de boodschap niet serieus genomen was? ,,Daar ga ik niet op antwoorden.'' Vervolgens: ,,Misschien was is bij Van Aartsen langs gegaan, misschien had ik Balkenende wel gebeld. Ik weet het niet.''