De Ieren ontvangen Europa

Cork is Europese Culturele Hoofd- stad 2005. De tweede stad van Ierland presenteert een jaar lang een kolossaal programma van voorstel- lingen en tentoonstellingen op elk denkbaar cultureel gebied. Onder- liggend thema van de manifestatie is de vraag wat het betekent om Ier te zijn én burger in een snel veran- derende wereld – een vraag die voor meer steden in dit nummer geldt.

Palmen, pubs, een baai vol schepen, omringd door groene heuvels,en in de verte de witte rook van de Pfizer-fabriek, de Amerikaanse fabrikant van Viagra-pillen. Dit is Cobh (spreek uit Cove), de zeehaven van de Zuid-Ierse stad Cork. Dit was de laatste stop van de Titanic. Op 11 april 1912 gingen hier nog 123 passagiers aan boord, de meesten met een kaartje voor de derde klasse. Het waren emigranten die een nieuw leven in Amerika wilden beginnen. Tussen de aardappelhongersnood in de negentiende-eeuw en 1960 verlieten 2,5 miljoen Ieren hun land, eenderde van de bevolking. Op de kade van Cobh, naast de passagiersterminal die is verbouwd tot een museum van de Ierse exodus, staat een beeldje van het meisje dat al die emigranten symboliseert: Annie Moore (15) uit Cork, de eerste die in 1892 via het nieuwe immigratiecentrum Ellis Island voet aan wal in New York zette.

Mensen zijn niet langer het grootste exportproduct van Ierland. Integendeel: het voert ze nu in om de nog steeds groeiende economie te voeden. Ieren, vaak met een hoge opleiding, keren massaal terug voor een goedbetaalde baan in de IT of bij een bank. Polen en Russen werken in de horeca en de bouw. En tussen de blanke gezichten met sproeten duiken al een paar jaar ook zwarte en koffiekleurige op. Als straatveger, zeker, maar ook als student, internet-ontwerper, arts en popzanger.

Wat betekenen die volksbewegingen voor de nationale identiteit? Dat is een onderliggend thema van het kunst- en cultuurprogramma waarmee Cork dit jaar de titel European Capital of Culture 2005 probeert waar te maken. Cork is de eerste titelhouder volgens een nieuw systeem waarbij de Europese lidstaten bij toerbeurt zelf een aantal van hun steden een voorstel laten indienen. Cork, de tweede stad na Dublin, won van concurrenten Galway, Limerick en Waterford, nadat de kunstwereld van Cork – het jazzfestival, klassieke muziekorganisaties, popmusici, schrijvers, schilders, beeldhouwers, dansers en theatermakers – in overleg met de inwoners het voorstel schreven. De stad kreeg er een extra EU-subsidie voor, begon aan een ingrijpende verbouwing van de binnenstad, met nieuwe promenades, hotels en de restauratie van het historische hugenotenkwartier, en kan vermoedelijk vele miljoenen tegemoet zien uit de verwachte toeloop van toeristen.

Openstaan voor Europa en de wereld en je tegelijkertijd afvragen wie je zelf was, bent en wordt, ligt in deze tijd voor de hand. Voor Lille en Genua, die vorig jaar samen culturele hoofdstad waren, en het Griekse Patras, de hoofdstad van volgend jaar, gold en geldt grofweg hetzelfde. Maar er is wel iets voor te zeggen om Cork als een geval apart te zien. Want enerzijds ontleende Ierland zijn identiteit lange tijd bewust aan zijn fysieke en culturele isolement. Anderzijds heeft het zich kortgeleden opengesteld voor de wereld met een hevigheid die óók uniek is. Dat betoogt althans de historicus Dairmaid Ferriter in een pasverschenen studie over het moderne Ierland. In de eerste helft van de vorige eeuw was Ierland het toneel van de felle opstand tegen het British Empire, een vroege vorm van globalisering. In Noord-Ierland is die opstand nog steeds niet uitgewoed. Met zijn eigen variant van het katholicisme, met de Keltische taal en met het idee van een mythologisch eiland in de Atlantische Oceaan, dat desnoods met geweld zijn eigen politieke lot afdwong, onderscheidden de Ieren zich van alles wat Engels was.

Maar in de jaren negentig van de vorige eeuw omarmde de Ierse Republiek als geen ander land in Europa de moderne globalisering, waarvan Amerika de grote aanjager is. De Celtic Tiger, met zijn gunstige belastingen en weinig regels, met Engels én de euro als voertaal, werd een magneet voor hightech-bedrijven die alles voor de wereldmarkt leveren, van computerchips tot aidsremmers en Viagra dus.

Ierland werd in no-time een mondiaal knooppunt, economisch en cultureel. En Ierland is óók nog steeds een exportartikel, maar nu in de vorm van de muziek van U2, de films van Neil Jordan, de boeken van Roddy Doyle en natuurlijk de Ierse pubs en de nationale drank, Guinness. Ierland en de wereld, althans het Europese deel, zijn de hoofdingrediënten van het culturele hoofdstad-programma in Cork. Tegen de zomer komt het volledig op stoom, maar nu al is er voldoende te beleven om een korte reis tot een succes te maken.

Neem Enlargement!, een `estafette-expositie' met beeldende kunst uit alle nieuwe lidstaten van de Europese Unie die wordt gehouden in het Vision Centre in Cork, een verbouwde kerk. Na Estland en Hongarije stond de tentoonstelling in maart in het teken van Letland met de indrukwekkende foto's van Andrejs Grants. ,,De tijd gaat voorbij om nooit terug te keren, en brengt reusachtige politieke en sociale veranderingen, maar het belangrijkste verandert nooit: het menselijk verlangen om te bewegen, plezier te maken, na te denken, te bezitten en te genieten – kortom om te leven'', is Grants' motto.

Het zijn geen politieke foto's. In zwartwit toont hij vooral gewone mensen in hun vrije tijd: op het strand, in een volkstuintje, in de speeltuin en heel vaak in het water. Maar zijn zwemmende meisjes uit 1991, het jaar van de onafhankelijkheid, zouden dankzij de Europese uitbreiding nu wel eens in een hippe bar in Cork kunnen werken.

Zo zijn het toch foto's met een soort boodschap, althans met een diepere betekenis geworden. En die lijkt net zo relevant voor Esten als Ieren. In de woorden van de Ierse tv-journalist Mark Little: veel Ieren denken graag ,,superieur dat ze anders zijn'', maar dat ,,misplaatste recht'' hebben ze verloren. Het is gemakkelijk om de buitenwereld de schuld te geven van alles wat je niet bevalt, van oprukkende vetzucht of de populaire terreinwagens uit Amerika tot economische asielzoekers uit Europa. Maar met een stijgende welvaart zijn zulke problemen net zo goed van eigen makelij. Globalisering is niet iets wat je overkomt; de Ieren zijn zelf een stuwende kracht en het wordt tijd, aldus Little, dat we dat onder ogen zien en onze verantwoordelijkheid nemen. Pas dan worden we minder consument en meer burger. Dat is een raad die Nederland zich ook kan aantrekken, denk je onwillekeurig.

Niet passief consumeren, maar nadenken over wat cultuur nu betekent is de onuitgesproken boodschap van veel programmaonderdelen. Zie de keuze voor een reeks Franse films over het veranderende sociale weefsel in Franse steden (maart). Zie de tentoonstelling met foto's van Sebastião Salgado over migranten en kinderen in de hele wereld (vanaf mei). Zie het performance-project Crossing Waters and Borders Down Memory Lane van de Amsterdamse Boomerang Theatre Company (april). Zie de lezingenreeks over veranderende Europese landschappen (juni), zie de semi-anarchistische festivals op fysieke podia en online voor muziekmakers en beeldend kunstenaars die nog geen erkenning van een galerie of platenlabel hebben gekregen (en misschien wel niet willen krijgen). Zie het jazzfestival en het festival voor wereldmuziek (zomer). En zie de klassieke stukken van Ierse bodem, onder andere gespeeld door het Abbey Theatre uit Dublin, en een onafzienbare reeks producties van opera tot straattheater uit het buitenland. ,,Wij spreken tegen Europa en Europa komt naar ons toe'', aldus de organisatie met on-Ierse plechtigheid, maar het is wel waar.

En wie niets ziet in al die cultuurrelativering kan in Cork ook nog steeds terecht voor een onverdund-Ierse ervaring. Want het blijft een groen eiland in de Atlantische Oceaan; Cork ligt even ver van Athene als van New York. Roken in de pub mag niet meer, maar de fluit en fiddle klinken er nog als vroeger. En de stout smaakt ook authentiek. Guinness? Ben je zot, zeggen de Corkenaars. Die troep uit Dublin komt er niet in. Cork heeft immers vanouds zijn eigen bruine bierbrouwerij: Murphy's. Die is weliswaar van Heineken, maar dat vergeten we even.

Cork

Alle praktische informatie over Cork staat op www.cork 2005.ie

Op deze site staan ook links naar alle afzonderlijke podia en locaties, hotels, restaurants en reisinformatie.

Rectificatie / Gerectificeerd

Het kaartje bij het artikel De Ieren ontvangen Europa in de Thema-bijlage Stedentrips (26 maart, pagina 3) toont niet Cork maar Cobh, de zeehaven bij deze stad in Zuid-Ierland.