Centraal-Azië vooral sinds 9/11 belangrijk

De autoritaire leiders van de buurlanden van Kirgizië hebben de machtswisseling aldaar met ingehouden adem gevolgd. Ook Rusland en de VS zijn er niet gerust op: Centraal-Azië is, vooral sinds 9/11, een belangrijke regio.

Kirgizië's Centraal-Aziatische buurlanden hebben de afgelopen weken niet of nauwelijks gereageerd op de onrust in de zuidelijke steden Osj en Dzjalalabad en op de snelle machtswisseling in Bisjkek en de vlucht van president Askar Akajev. Donderdag nog, op de dag van de machtswisseling, beperkte Kazachstan zich tot het sluiten van de grens met Kirgizië. In Turkmenistan werd de hele machtswisseling compleet doodgezwegen.

De stilte is verklaarbaar. De dictators in de Centraal-Aziatische buurlanden Kazachstan, Oezbekistan, Turkmenistan en Tadzjikistan zagen donderdag hoe voor het eerst sinds die landen veertien jaar geleden onafhankelijk werden, een van hun collega's door een volksopstand werd verdreven.

Een teken aan de wand wellicht: de volksopstand van Bisjkek was zowel onvoorstelbaar als onvoorspelbaar. En morgen kan zo'n opstand wellicht ook de andere dictators fataal worden. Pas gisteren zei president Nazarbajev van Kazachstan heel voorzichtig dat hij ,,lessen zou trekken'' uit de manier waarop in Bisjkek ,,de zwakte van de macht vandalen de kans heeft gegeven te doen wat ze wilden''.

Ook Rusland en de Verenigde Staten werden verrast. De Amerikanen hebben de afgelopen weken, terwijl de opstand in Osj en Dzjalalabad op gang kwam, een paar keer geroepen dat de kalmte moest worden bewaard. En de Amerikaanse ambassadeur in Bisjkek adviseerde Akajev begin deze week liever géén door de grondwet verboden derde ambtstermijn af te dwingen.

Maar toen minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice donderdag de Kirgizische regering en de oppositie opriep rond de tafel te gaan zitten en de geschillen te bespreken was Akajev al lang en breed gevlucht.

Rusland toonde zich wijs geworden na de ervaringen met Georgië en Oekraïne: na de post-electorale revoluties in die landen kreeg Moskou veel kritiek omdat het te nadrukkelijk en vooral veel te vroeg partij had gekozen (In beide landen werd ook nog verkeerd gegokt).

Ten aanzien van Kirgizië kookten de Russische frustraties maar één keer over. En wel toen Moskou midden deze week de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) verweet met haar veroordeling van de Kirgizische parlementsverkiezingen van eind februari en begin deze maand de opstand in Osj en Dzjalalabad op gang te hebben geholpen. Verder hield Moskou zich muisstil.

Centraal-Azië, inclusief Kirgizië, is de afgelopen jaren erg belangrijk geworden voor de grote mogendheden. Drie van de vijf landen waren eeder alleen belangrijk als energieleverancier. Turkmenistan is de gasboer van de voormalige Sovjet-Unie, Kazachstan en Oezbekistan hebben olie.

Voor Rusland is de regio ook vanouds een buffer die de zwakke onderbuik moet beschermen tegen drugs uit Afghanistan en islamitisch fundamentalisme. Niet voor niets zijn het steeds Russische troepen geweest die de grens tussen Tadzjikistan en Afghanistan bewaakten.

Maar politiek was de regio voor de rest van de wereld een weinig interessant verweggistan, een regio die de Russen werd gegund. In Tadzjikistan kon zich tussen 1992 en 1997 een complete burgeroorlog afspelen (50.000 doden) zonder dat daar in het Westen iemand wakker van lag. En in Oezbekistan en Kirgizië kon de fundamentalistische Islamitische Beweging van Oezbekistan (IMU) aanslagen en ontvoeringen plegen zonder dat dit buiten de regio veel aandacht trok.

Dat veranderde op slag door 9/11: de aanslagen van 11 september 2001 en de daaropvolgende oorlog tegen het Talibaan-regime in Afghanistan verhief Centraal-Azië in één klap tot een geopolitiek belangrijke regio. Vooral Kirgizië, Kazachstan en Oezbekistan waren opeens frontstaten geworden in de strijd tegen het fundamentalistische terrorisme dat uitging van de Afghaanse Talibaan.

De Amerikanen trokken het gebied binnen. Ze kregen in Oezbekistan de beschikking over de luchtmachtbasis van Termez en betrokken in Kirgizië de luchtmachtbasis Ganci bij Bisjkek. Later kregen ook de Russen een luchtmachtbasis bij Bisjkek, die van Kant.

Tegelijkertijd steeg het aanzien van de dictators. Alle Centraal-Aziatische republieken zijn (of waren tot donderdag) steriele politiestaten zonder nationaal verleden, waar presidenten regeren zoals vroeger de chans. Voor 9/11 konden de presidenten Noersoeltan Nazarbajev van Kazachstan en Islam Karimov van Oezbekistan, en in mindere mate ook Askar Akajev in Kirgizië nog wel rekenen op westerse kritiek wegens hun omgang met democratie en mensenrechten; president Niyazov van Turkmenistan, onderwerp van een vergoddelijkingsproces in eigen land, is al jaren te ver heen om nog voor rede vatbaar te zijn. Na 9/11 is die kritiek vrijwel volledig verstomd en hebben de dictators geheel de vrije hand.

Sterker: eind vorig jaar werd de Britse ambassadeur in Oezbekistan, Craig Murray, ontslagen toen hij zei dat het immoreel is als Britse en Amerikaanse geheime diensten informatie gebruiken die in Oezbekistan met foltering van gevangenen is losgekregen. Het is niet alleen immoreel, maar ook onverstandig, want een bedreven folteraar kan zijn slachtoffer van alles laten bekennen, en zo'n bekentenis is hoogst onbetrouwbaar.

Murray werd prompt de laan uitgestuurd. Wat hij zei was niet nieuw – dat in Oezbeekse gevangenissen volop wordt gefolterd wordt zelfs door het regime niet bestreden – maar vraagtekens bij het regime waren taboe, zelfs als ze voor de hand liggen.

Oezbekistan wordt, net als Kazachstan, geregeerd door een totalitair, corrupt en wreed regime. Maar de regimes maken óók deel uit van de coalition of the willing in de strijd tegen het fundamentalistische gevaar en mogen daarom, wat ze ook doen, rekenen op de warme steun van Moskou en Washington.

De verdreven leider van Kirgizië was misschien wat minder totalitair dan zijn collega's in de buurlanden, maar een democraat was hij allerminst. Ook hij genoot tot zijn val, donderdag, de hartelijke steun van Moskou en Washington.

Zijn opvolgers zullen die steun ook krijgen. President Poetin heeft dat namens Rusland al laten weten: hij verheugt zich al op de samenwerking. De Russen willen Kant houden, de Amerikanen willen van Ganci blijven vliegen.

,,We staan in contact met onze Russische vrienden'', meldde gisteren het State Department. Tenslotte, Kirgizië blijft wat het sinds 9/11 is: strategisch heel belangrijk.

www.nrc.nl: Morgen bericht onze correspondent Coen van Zwol vanuit Kirgizië.