`Welcome Bobby!!!'

IJsland liep vannacht uit voor Bobby Fischer, die na gevangenschap in Japan in zijn nieuwe vaderland arriveerde. De schaaklegende is thuis.

Gutmundur Olafson heeft het in dikke letters op een stuk karton geschreven: `Welcome Bobby!!!' De oude IJslander gooit beide armen in de lucht als Bobby Fischer rond middernacht in een ijskoude storm uit de Cessna stapt. ,,Hij is geniaal'', roept Olafson in extase. ,,Een mens met een kristallen brein. Ik ben trots dat hij hier komt wonen. Bobby Fischer komt eindelijk thuis.''

Enkele honderden inwoners van Reykjavik, zwaaiend met schaakborden en IJslandse vlaggen, juichen, zingen en applaudisseren als de Amerikaanse schaaklegende, ruim dertig jaar na zijn legendarische tweekamp met Boris Spasski, weer op IJslandse bodem stapt. De 62-jarige Fischer, gekleed in een slonzige blauwe spijkerbroek en een dikke slobbertrui, komt niet aan op de internationale luchthaven van Keflavik, maar op het veel kleinere vliegveld van Reykjavik. Omdat Keflavik óók een Amerikaanse NAVO-basis is, wilde Fischer daar niet landen. De Amerikaan wil niets meer met zijn vaderland te maken hebben.

Fischer heeft ruim 24 uur gereisd en stapt direct in een terreinwagen. Zijn dikke grijze baard bedekt bijna zijn hele gezicht. Eén vraag wil hij wel beantwoorden aan de journalisten die voor hem uit Japan, Amerika en Europa naar IJsland zijn gereisd. Het gaat goed met hem. ,,Very good'', spreekt de norse oude man vanaf de achterbank. Dan slaat hij het portier dicht en laat het voertuig de koude IJslandse nacht inrijden.

IJsland, met elf grootmeesters relatief het beste schaakland ter wereld, is al maanden in de ban van Bobby Fischer, het onberekenbare genie, die in 1972 in Reykjavik als eerste Amerikaan de schaakhegemonie van de Sovjet-Unie wist te doorbreken door Boris Spasski te verslaan. Sindsdien was Fischer middelpunt van tal van affaires. Een levende legende, verfoeid om zijn ongenuanceerde, vaak antisemitische uitspraken. ,,Ik ben ongelooflijk blij met zijn komst'', zegt grootmeester Einar Einarsson, die zich sinds Fischers aanhouding in Japan, juli vorig jaar, met collega-grootmeesters inzette voor diens vrijlating. ,,Bobby is de Rembrandt van het schaken. Hij is onderdeel van de moderne IJslandse sagen, hij behoort tot onze geschiedenis.'' Die grenzeloze bewondering voor Robert James Fischer, geboren op 9 maart 1943, vindt zijn oorsprong in de tweekamp die hij in Reykjavik, midden in de Koude Oorlog, uitvocht met Spasski. Fischer maakte IJsland op slag wereldberoemd. [Vervolg FISCHER: pagina 16]

FISCHER

'Een beetje gek, zoals een genie hoort te zijn'

[Vervolg van pagina 1] ,,Ik heb gemengde gevoelens over Fischer'', zegt grootmeester Helgi Olafson, die gisteren uren nerveus langs de hekken van het vliegveld ijsbeerde in afwachting van Fischers aankomst. ,,Zijn tweekamp met Spasski in Reykjavik was de belangrijkste gebeurtenis uit de schaakgeschiedenis. Hij is een genie, wiens leven over honderdvijftig jaar nog wordt beschreven. Maar hij is ook een moeilijk mens. Ik ben absoluut tegen zijn discriminerende uitspraken, zoals over joden. Hij moet stoppen met die onzin. Zijn nieuwe leven in Reykjavik is een goed moment voor hem om opnieuw te beginnen.''

Fischer beledigde niet alleen joden, maar ook de Amerikaanse regering en de inlichtingendiensten. Schakers zijn inmiddels gewend geraakt aan de tirades die Fischer om de zoveel tijd uitstort over de wereld, sussen het het liefst of nemen hem op die momenten niet helemaal serieus. Dat controversiële gedrag draagt alleen maar bij aan de mythevorming, aan zijn status van onbegrepen genie, zegt Fischer-fan Thorstein Matthiesson, die speciaal naar het vliegveld is gekomen om zijn nieuwe landgenoot van dichtbij te kunnen zien. ,,Bobby is een bijzonder mens'', zegt hij stralend. ,,Het is moeilijk uit te leggen. Hij zegt en doet rare dingen die mensen niet begrijpen. Zoals toen hij in 1972 niet kwam opdagen voor zijn tweede partij in de match tegen Spasski. Hij is een beetje gek, zoals een echt genie hoort te zijn.''

Een andere Fischer-supporter, Gutmundur Olafson, vergelijkt de Amerikaanse grootmeester met een IJslandse visser. ,,Hij zegt soms te snel wat hij denkt, maar hij meent het niet slecht. Ik denk dat hij hier eerst eens een tijdje rust moet nemen. En ik hoop dat hij daarna weer gaat schaken.''

Ook om andere redenen reageert niet iedereen verheugd op de komst van Fischer. Veel jongeren zijn kritisch op de regering omdat die Fischer een speciale behandeling gaf, een IJslands paspoort, terwijl `gewone' vluchtelingen steeds minder kans maken te worden toegelaten. Berucht is de zaak van de Jordaniër Said Hasan, getrouwd met een IJslandse. Hasan werd in januari uitgezet omdat hij per abuis een verkeerd formulier bij de immigratie had ingeleverd. Hij mag de komende drie jaar niet terugkeren. Uit een enquête bleek deze week dat driekwart van de bevolking tegen het staatsburgerschap Bobby Fischer is, juist omdat hij die speciale behandeling krijgt. ,,De mensen zijn al die aandacht voor Fischer beu'', zegt Thorstein Matthiesson. ,,Deze zaak staat al maanden op de voorpagina's – het gaat de hele dag maar door. De media hebben van Fischer een enorme hype gemaakt.''

De IJslandse bevolking vraagt zich daarnaast af wat de regering ertoe heeft gebracht de Amerikanen tegen de schenen te schoppen door zich op te werpen als redder van Fischer, in de ogen van Washington een landverrader. Reykjavik heeft zich daarmee in een spel van David tegen Goliath gestort, realiseren de IJslanders zich, juist op een moment dat hun regering werd bekritiseerd om zijn coulante houding ten opzichte van de oorlog tegen Irak. Hoewel de heldenstatus van de schaker Fischer in IJsland geen grenzen kent, zien schakers in het afgeven van het staatsburgerschap wel degelijk een politieke achtergrond. ,,Er bestaat wereldwijd veel weerstand tegen de Amerikaanse oorlog tegen het terrorisme, tegen Guantánamo Bay, de behandeling van gevangenen'', zegt grootmeester Helgi Olafson. ,,Ik denk dat de IJslandse regering hiermee een signaal wil afgeven dat de Amerikanen zich meer om de rechten van de mens moeten bekommeren. Fischer is misschien een moeilijke man, maar hij verdient het niet een vluchteling te zijn. Dit is een humanitaire zaak. Elk individu moet op zijn merites worden beoordeeld, zoals wij hier in IJsland nu hebben gedaan.''

De vraag is wat Fischer nu gaat doen. ,,Rust nemen'', zegt grootmeester Einarsson. ,,Hij heeft gezegd dat hij een huis wil gaan kopen. Zijn komst is een goede reclame voor het schaken in IJsland.''