Niet bevlogen, wél daadkrachtig

Door het vertrek van minister De Graaf is het kabinet-Balkenende II noodgedwongen toe aan het opmaken van een halfweegse tussenbalans. In recordtijd is een aanzienlijk deel van de hervormingsagenda afgewerkt.

Met het opstappen van D66-minister De Graaf voor Bestuurlijke Vernieuwing valt voorlopig een van de pijlers onder het zogenoemde Hoofdlijnenakkoord van Balkenende II vandaan. Het dichten van de kloof tussen kiezer en gekozene was het centrale doel na de Fortuyn-verkiezingen van 2002. Maar nadat de Senaat afgelopen dinsdag de invoering van een direct gekozen burgemeester torpedeerde en D66-leider Dittrich in navolging van De Graaf een nieuw kiesstelsel ten grave droeg, is dat doel op zijn minst tijdelijk achter de horizon verdwenen.

De ploeg van Balkenende II staat echter voor meer dan bestuurlijke vernieuwing alleen. De premier had zich ten doel gesteld om Nederland ,,toekomstbestendig'' te maken, hetgeen in zijn ogen nodig was vanwege een grimmig economisch klimaat en de onverwerkte politieke trauma's van 2002. Dat resulteerde in een ambitieuze hervormingsagenda voor de zorg, sociale zekerheid en onderwijs. CDA, VVD en D66 wilden langlopende sociaal-economische vraagstukken aanpakken. Ze vonden dat het tweede paarse kabinet (PvdA, VVD en D66) dit eind jaren negentig op zijn beloop had gelaten. Tegelijkertijd dienden de overheidsfinanciën gesaneerd te worden, omdat het tekort door de Brusselse grenzen heen dreigde te gaan.

En met de vaststelling in het regeerakkoord dat ,,de economische en budgettaire situatie van ons land dramatisch slechter is geworden'' ging het kabinet-Balkenende II op 16 mei 2003 aan de slag. Nu, bijna halverwege de regeerperiode, is men door het uitstappen van De Graaf noodgedwongen toe aan een mid-term review, een tussenbalans.

De toegenomen onveiligheid, problemen met asielzoekers en het vervagende normbesef zetten de premier ertoe een `normen en waarden'-offensief aan te kondigen, waarbij de Nederlandse identiteit en de gezamenlijke omgangsvormen centraal moesten staan. Balkenende slaagde erin het onderwerp ook Europees te agenderen, onder meer door een internationaal congres te organiseren, en zijn departement zette een website op, (www.zestienmiljoenmensen.nl) volledig in het teken van de waarden en normen. De Tweede Kamer heeft minder op met deze doelstelling, zo bleek gisteren. Onder druk van de ministerscrisis pleitte CDA-fractievoorzitter Verhagen met succes en niet voor de eerste keer voor uitstel van het lang verwachte debat over de normen en waarden.

Op andere terreinen is een flink deel van de voorgenomen hervormingsagenda inmiddels wel binnengehaald. Weliswaar is hier en daar vertraging opgelopen bij de invoering, maar centrale onderdelen van het regeerakkoord zijn parlementair goedgekeurd of bevinden zich in een vergevorderd stadium van voorbereiding. Op veiligheidsterrein is er mede door de moord op Theo van Gogh en de aanslag in Madrid nu ruim een jaar geleden flink wat wetgeving voorbereid. Het aanpakken van vermeende terroristen en het vergroten van de veiligheid van burgers staan daarbij centraal en stuiten op weinig weerstand in het parlement.

Ondanks een periode van inmiddels zeventien kwartalen waarin de economie ondermaats presteerde en Nederland tot de hekkensluiters van Europa behoorde, is de rust teruggebracht in de overheidsfinanciën. Met de bezuinigingen uit het regeerakkoord (13 miljard euro), aangevuld met extra bezuinigingen en lastenverhogingen van 6,5 miljard, heeft het kabinet de overschrijding van de Europese tekortnorm van drie procent in 2004 omgebogen naar een tekort van twee procent dit jaar en een raming van 1,7 procent in 2006. Het doel in 2007: een tekort van 0,5 procent, is echter nog niet in zicht.

De grote hervormingen spelen zich af op het gebied van sociale zekerheid en zorg. Geconfronteerd met een lage arbeidsparticipatie, een omvangrijke groep inactieven, een versplinterd stelsel van ziektekostenfinanciering en een fiscaal stelsel dat een premie geeft op vervroegde uittreding, heeft het kabinet een aantal heilige huisjes van de verzorgingsstaat aangepakt. De bevriezing van de lonen om de concurrentiepositie van Nederland weer te verbeteren slaagde na een moeizaam bereikt najaarsakkoord in 2004. Even daarvoor demonstreerden nog meer dan 200.000 vakbondsleden op het Museumplein in Amsterdam tegen de kabinetsplannen, maar Balkenende, Zalm en De Geus hielden voet bij stuk. De vakbeweging erkende de uitholling van die concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven en aanvaardde voor 2004 een loonbevriezing en voor 2005 een terughoudende loonontwikkeling. De koopkracht daalde over de hele linie twee jaar achter elkaar.

De naderende pensionering van de na-oorlogse generatie zorgt voor een verandering in de verhouding tussen actieven en inactieven. Hierop vooruitlopend heeft het kabinet maatregelen genomen om de economische activiteit te vergroten. Zo werd de Wet Werk en Bijstand ingevoerd, die gemeenten een grotere rol geeft bij het weer aan het werk helpen van bijstandsgerechtigden, en liggen er plannen om de WAO drastisch om te vormen.

Ook in de zorg is na decennia van vergeefs proberen eindelijk een doorbraak bereikt. De Tweede Kamer is inmiddels akkoord met de plannen van minister Hoogervorst voor de invoering van een basisverzekering met een nominale premie, de wetten liggen nu voor bij de Senaat, die overigens uitvoeringsproblemen ziet.

Alles overziend is in recordtijd een aanzienlijk deel van de hervormingsagenda afgewerkt. Na een kwart eeuw palaveren is een begin gemaakt met de herziening van het zorgstelsel en is de patstelling over de arbeidsongeschiktheid doorbroken. De administratieve lastendruk, een gruwel van ondernemingen, wordt met een kwart verminderd. De fiscale subsidies van de overheid op vroegpensioen en VUT worden met een lange overgangstijd afgeschaft. In plaats hiervan kwam een `levensloopregeling'. Op het gebied van ondernemersbestuur is de Code-Tabaksblat voor goed ondernemerschap doorgezet.

Bevlogen of bezielend valt het kabinet- Balkenende II misschien niet te noemen, maar de Nederlandse samenleving heeft de sociaal-economische en financiële saneringen zonder veel omhaal verwerkt.