Geschiedenis van Goed en Kwaad

,,Alle zwarten waren goed. Alle blanken waren fout.'' In Zuid-Afrika wordt de geschiedenis herschreven.

Stram en broos kondigde Zuid-Afrika's beroemdste ex-gedetineerde het ,,herstel van de herinnering'' aan. De gelegenheid was de opening van het Nelson Mandela Centrum voor Herinnering en Herdenking, een centrum voor de studie van zijn leven. ,,Opdat we de generaties die tegen het apartheidsregime hebben gevochten, nooit zullen vergeten'', zei Mandela.

Historici volgen de pogingen van museumdirecteuren en geschiedschrijvers om het collectieve Zuid-Afrikaanse geheugen op te frissen met argwaan. ,,Het verhaal dreigt eenzijdig te worden'', vindt Sello Hatang, directeur van de South African Historical Archives. ,,Onze geschiedenis begint op een heldenepos te lijken'', zeg Michelle Freedman. Ze is een van de schrijfsters van de volledige herziene Zuid-Afrikaanse geschiedenis die vanaf volgend jaar op alle middelbare scholen zal worden onderwezen.

Beiden waarschuwen voor de ,,ver-ANC-isering'' van de nieuwe geschiedenis die wordt geschreven sinds de neergang van apartheid. De rol van Mandela en zijn Afrikaans Nationaal Congres (ANC) krijgt volgens hen zoveel aandacht, dat die van anderen wordt vergeten. ,,Je moet tegenwoordig wel erg hard zoeken om de namen van niet ANC'ers te vinden op tentoonstellingen'', zegt Hatang. ,,Ze worden totaal genegeerd in de boeken'', zegt Freedman.

Die anderen heten Steve Biko bijvoorbeeld, Onkgopotso Tiro (Black Consciousness Movement), Robert Sobukwe, Zephania Mothopeng (Pan African Congres). Zulke namen vielen geregeld tijdens de verhoren van de Commissie voor Waarheid en Verzoening (TRC), die twee jaar geleden haar werk afrondde. Maar hun verhalen zijn weggemoffeld in de kleine hoekjes van musea of in een korte paragraaf aan het einde van een hoofdstuk.

De geschiedenis wordt volgens Hatang aantoonbaar herschreven door het centrum van de macht. ,,Ook geografisch. Het lijkt nu net of de strijd alleen in de provincie rond Johannesburg en Pretoria werd gevoerd. Maar de waarheidscommissie toonde juist aan dat de strijd in alle uithoeken van het land werd gevoerd. Tijdens de verhoren wisten we dat weer. En nu zijn we het al vergeten.''

Nelson Mandela is de ruggengraat geworden van Zuid-Afrika's nieuwe geschiedenis. Meer dan dertig biografiën en citatenbundels zijn er al aan hem gewijd. Een Apartheidsmuseum in Johannesburg en een Nelson Mandela Museum in Soweto voor wie toch nog onbeantwoorde vragen heeft. De cesuur ligt op 11 februari 1990, de dag van zijn vrijlating. De levens van alle Zuid-Afrikanen bestaan sindsdien uit twee delen: voor en na. Die tijdsindeling heeft volgens geschiedschrijver Michelle Freedman een gevaarlijke versimpeling met zich meegebracht. ,,We hebben een scherpe lijn getrokken tussen goed en kwaad. Tussen slachtoffers en slechteriken. Alle zwarten waren goed. Alle blanken waren fout.''

Freedman had Mandela in de nieuwe geschiedenisboeken graag als ,,autoritair'' willen beschrijven, toen hij aan het begin van zijn politieke carrière stond. Ze had het ANC ook een ,,elitaire partij'' willen noemen. ,,Mandela, Sisulu, Tambo, ze waren advocaten, universitair geschoold. Zij beslisten in de jaren vijftig van bovenaf wat goed was voor het volk. Maar toen ik dat wilde schrijven werd ik van hogerhand teruggeroepen. We schrijven nu dat het ANC vanaf het begin een volksbeweging was.''

Vijftien jaar en een maand na de vrijlating van Mandela vindt archivaris Hatang het tijd om het beeld aan te scherpen. De South African Historical Archives hebben voor dit jaar tentoonstellingen gepland die ,,de strijd binnen de strijd'' moeten aantonen. ,,We dreigen te vergeten dat veel zwarten moedwillig met het apartheidsregime hebben samengewerkt'', zegt Hatang. ,,We zijn de leiders van de zwarte thuislanden vergeten die zich tot het eind hebben verzet tegen de afschaffing van apartheid. Maar ook de felle discussies binnen de blanke gemeenschap. Het lijkt nu alsof alle blanke Zuid-Afrikanen apartheid decennialang kritiekloos hebben toegestaan. Ook dat is niet zo.''

Nelson Mandela is de belichaming van de verzoeningagenda. Hoe groot de verdeeldheid voor het einde van apartheid ook was, nu moet Zuid-Afrika één zijn. Zijn opvolger Thabo Mbeki heeft daar volgens Hatang een nieuwe dimensie aan toegevoegd. ,,Hij spreekt in al zijn speeches over de meerderheid en ,,diegenen onder ons''. Daarmee brengt hij een subtiele verandering aan in de verdeling tussen goed en kwaad. Goed zijn degenen die zijn agenda steunen. Slecht zijn zij die zich verzetten.''

Zelfs het icoon uit de apartheidsstrijd en oud-voorzitter van de waarheidscommissie Demond Tutu dreigt volgens deze tweedeling aan de verkeerde kant terecht te komen. Tutu heeft felle kritiek op Mbeki's aidsbeleid, zijn stille diplomatie in Zimbabwe en de promotie van zwarte bazen in het bedrijfsleven. Die Black Economic Empowerment heeft volgens Tutu tot nu toe alleen tot de verrijking van enkele partijgetrouwen geleid. Mbeki beschuldigt Tutu sindsdien van holle retoriek, het verdraaien van de waarheid en deze week zelfs van het volgen van een ,,rechts-extremistische agenda''. ,,Ik word hier te oud voor'', verzuchtte Tutu afgelopen dinsdag.

De nieuwe geschiedenisboeken lezen soms als de agenda van de president, zegt Freedman. ,,Voorheen was er geen enkele aandacht voor Afrika in onze geschiedenisboeken. Zuid-Afrika's geschiedenis was een afgeleide van de Europese. Nu beschrijven we het continent als een eenheid sinds lang voorbije dagen die na kolonialisme en apartheid is uitgemond in het samenwerkingsverband dat we de Afrikaanse Unie noemen.'' Zo is volgens Freedman het wensdenken van Mbeki, de architect van de Afrikaanse Unie, de waarheid geworden. ,,Die Afrikaanse Unie bestaat pas net en moet haar nut nog bewijzen. Dat is geen geschiedenis maar politieke propaganda.''

Ziedaar de symptomen van wat Freedman een 'babydemocratie' noemt. ,,De terugslag van decennialange propaganda onder apartheid.'' Vergelijk het liever met Europa na de Tweede Wereldoorlog, suggereert archivaris Sello Hatang. Hij volgt met interesse de voortdurende discussie over goed en kwaad in de jaren 40-45 in Nederland. ,,Ook wij hebben een afkoelingsperiode nodig. Als er al iets bestaat als de waarheid, dan zij we verplicht te blijven zoeken. Tot het Koninkrijk kome.''