Tbc bestrijden met `blinddoek en gebonden handen'

Tuberculose neemt toe, meldt vandaag de Wereldgezondheidsorganisatie. De bestrijding is ontoereikend, de medicijnen zijn verouderd.

Halverwege de negentiende eeuw stierf in West-Europa een op de vier volwassenen aan tuberculose. Sinds vijftig jaar is de ziekte hier vrijwel uitgeroeid.

Maar mondiaal steeg het aantal tbc-patiënten in 2003 weer met één procent tot 8,8 miljoen mensen, schrijft de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) vandaag in het rapport Global Tuberculosis Control. Ruim 1,7 miljoen mensen overleden aan de ziekte, vrijwel allemaal in arme landen. In Afrika neemt de tbc-epidemie ,,alarmerende proporties'' aan, waarschuwt de organisatie.

De bestrijding is niet toereikend. Opsporingsmethoden en geneesmiddelen zijn hopeloos verouderd.

Honderddrieëntwintig jaar oud is de speekseltest waarmee overal ter wereld wordt vastgesteld of iemand tuberculose heeft. Ontwikkeld door de eminente dr. Robert Koch. Grofweg de helft van alle tbc-gevallen kan ermee opgespoord worden. Tuberculose in andere organen dan de longen blijft onontdekt. Bij kinderen werkt de test al helemaal niet, net zomin als bij mensen die met het aids-virus zijn besmet.

Uit 1921 stamt het tbc-vaccin BCG dat nog steeds op grote schaal aan kinderen wordt toegediend hoewel de werking beperkt is. Het effect bij volwassenen is helemaal minimaal. Er bestaat geen werkzaam, betaalbaar vaccin tegen tbc omdat de farmaceutische industrie decennialang geen markt zag in een medicijn waarnaar alleen bij armen in de armste landen vraag bestaat.

De bestrijdingsmethode die de WHO sinds het begin van de jaren negentig propageert is de zogeheten DOTS-strategie. DOTS staat voor Directly Observed Treatment, Short-course. Patiënten worden verondersteld onder toezicht van medisch personeel een combinatie van antibiotica te slikken, waarvan de nieuwste pil uit 1970 dateert. De behandeling duurt zes tot acht maanden en de kosten voor de medicijnen bedragen ongeveer tien dollar.

Dr. Martha Bedelu wordt er ,,doodziek'' van haar patiënten aan tbc te zien sterven, terwijl ze niet over de middelen en medicijnen beschikt om dat te voorkomen. Ze werkt in Zuid-Afrika bij hulporganisatie Artsen zonder Grenzen. Ze is het zat om diagnoses te moeten stellen met ,,een negentiende eeuwse test die er meestal naast zit''. Ze heeft het idee dat ze haar werk ,,met een blinddoek en gevonden handen'' moet doen.

Afrika is met 2,3 miljoen gevallen in 2003 de enige regio in de wereld waar tuberculose blijft groeien. Dat komt ondermeer omdat de aids-epidemie en de tuberculose-epidemie elkaar versterken. Het aantal tbc-gevallen is in sommige Afrikaanse landen de laatste tien jaar meer dan verdrievoudigd, zegt de WHO. Iemand die met het aids-virus besmet is, heeft dertig keer zoveel kans om open tbc te krijgen als een gezond persoon. Tuberculose is de belangrijkste doodsoorzaak onder aids-patiënten. Maar in de meeste zwaar getroffen landen worden de gezondheidsprogramma's voor aids en tbc niet gecombineerd.

De DOTS-strategie werkt in Afrika ook het slechtst, simpelweg omdat ze gebaseerd is op een alomtegenwoordig, goed functionerend publiek gezondheidsstelsel dat in de meeste Afrikaanse landen niet bestaat. Zeventig procent van de Afrikanen heeft geen toegang tot de DOTS-behandeling. ,,De bestaande aanpak is niet ambitieus genoeg'', zegt Joost van der Meer, medisch adviseur van Artsen zonder Grenzen. ,,Ze laat te veel patiënten over aan hun lot.''

Een door de Verenigde Naties ingestelde werkgroep onder leiding van Jaap Broekmans, directeur van het KNCV Tuberculose Fonds Stichting, heeft begin dit jaar gepleit voor intensivering van de tbc-bestrijding. Die aanpak zou binnen tien jaar moeten leiden tot een halvering van het aantal tbc-gevallen en een halvering van het aantal patiënten dat sterft aan tbc. De werkgroep vindt dat de DOTS-programma's uitgebreid moeten worden. Maar ze erkent dat er meer moet gebeuren in regio's die door de aids-epidemie zijn getroffen of die te maken met de resistente vorm van tbc, zoals Oost-Europa. De WHO schat dat er jaarlijks 300.000 gevallen bijkomen van tbc waarbij de gangbare medicijnen niet meer werken.

De ontwikkeling van nieuwe diagnose-instrumenten en nieuwe medicijnen heeft de hoogste prioriteit, zegt de VN-werkgroep, zegt ook Artsen zonder Grenzen. Daar wordt druk aan gewerkt, onder meer door drie nieuwe onderzoeksinstellingen die de laatste jaren in het leven zijn geroepen. De opmars van tuberculose gaat intussen voort.