IJsland laat oude vriend niet in de steek

Schaaklegende Bobby Fischer keert vandaag terug in Reykjavik, waar hij sinds zijn wereldtitel in 1972 nooit meer was geweest. Volgens de IJslanders heeft hij hun land op de wereldkaart gezet.

De `bevrijding' van Bobby Fischer uit zijn Japanse gevangenschap is voor veel IJslanders een kwestie van eer en sentiment. Zijn tweekamp in 1972 met Boris Spasski, de kampioen van de Sovjet-Unie, was voor IJsland meer dan een match om het wereldkampioenschap schaken. De krachtmeting tussen de kampioenen van de vrije wereld en van het communisme was voor IJsland vooral een historische gebeurtenis omdat de kleine natie in het noorden van de Atlantische Oceaan met deze gebeurtenis voor het eerst op de wereldkaart werd gezet. En dat kwam op het conto van Fischer, de glorieuze winnaar, aan wie vele IJslanders zich daarna op enigerlei manier verplicht voelden. Dat gevoel werd nog verstrekt toen IJsland, halverwege Moskou en Washington, in 1985 het politieke toneel was voor de topconferentie tussen de Amerikaanse president Ronald Reagan en de Sovjet-leider Michael Gorbatsjov.

Fischer keerde na de WK-match nooit meer terug naar IJsland. Hij had in Reykjavik vrienden én vijanden gemaakt. Ook toen al was zijn gedrag soms vreemd en onnavolgbaar. De belangrijkste vriend was Saemunder Palsson, in 1972 een jonge politieman die als bodyguard voor de Amerikaanse grootmeester optrad. Palsson staat op IJsland bekend als `Saemi Rok' – hij was eerder een bekende rockmuzikant. Hij bleef 33 jaar met Fischer bevriend. In die periode ontmoette hij hem slechts enkele keren, ze hadden wel regelmatig telefonisch contact.

Samen met enkele andere IJslandse schaakvrienden heeeft Palsson zich vanaf vorige zomer ingespannen Fischer naar IJsland te halen. Zij achtten het onredelijk dat hun held alsnog, dertien jaar na dato, zou worden gestraft voor zijn return-match tegen Spasski in 1992. Fischer, die drie miljoen dollar kreeg voor zijn optreden, overtrad de economische sanctiemaatregelen die de Verenigde Naties tegen het toenmalige Joegoslavie hadden afgekondigd. Hij riskeerde in de VS een straf van maximaal tien jaar gevangenis en een kwart miljoen dollar boete als Japan hem zou uitleveren. De IJslanders vroegen zich ook af waarom Fischer alsnog gestraft zou worden voor een misdrijf dat waarschijnlijk door veel anderen is begaan en in IJsland inmiddels verjaard zou zijn.

De inspanningen van deze Fischer-vrienden bleven maandenlang zonder resultaat, zowel in Japan als op IJsland zelf. In december nam de IJslandse minister van buitenlandse zaken David Oddson een onverwacht en opmerkelijk besluit. Hij verleende Fischer een speciaal paspoort dat alleen kan worden verstrekt aan buitenlanders die permanent op IJsland wonen. Daarmee kon hij naar het eiland reizen, zodra de Japanse autoriteiten hem lieten gaan. Oddsons actie was populair, zo bleek uit een IJslands opinieonderzoek: zeventig procent van de ondervraagden stemde ermee in. Het hardste juichten de schakers, die graag een oud-wereldkampioen in hun midden verwelkomen.

Dezelfde minister leidde daarmee de aandacht af van zijn heftig bekritiseerde rol in het besluit in maart 2002 dat IJsland de Amerikaanse militaire actie in Irak politieke steun te geven, zonder dat de Althing, het IJslandse parlement, daarover was geraadpleegd. Odsson, destijds premier, speelde tevens handig in op de anti-Amerikaanse gevoelens die vooral bij linkse groeperingen op IJsland bestaan. En de symboliek van de kleine David die het opneemt tegen de Amerikaanse Goliath doet het altijd goed op IJsland, dat zelden bang is voor een ruzie met de machtige bondgenoot.

Toen het speciale paspoort voor Fischer voor de Japanse autoriteiten niet genoeg was hem vrij te laten, moest IJsland een alternatief plan bedenken. Maandag stemden 40 van de 62 afgevaardigden van de Althing voor het voorstel om Fischer de IJslandse nationaliteit te verlenen – als IJslander kon Fischer in Japan niet langer worden vastgehouden.

Twintig parlementariërs namen niet aan de stemming deel. Met veel andere IJslanders zijn zij zich ervan bewust dat het gemankeerde genie Fischer, bekend om zijn antisemitisme en grove aanvallen op `Bush en zijn joden', in zijn nieuwe vaderland vermoedelijk ook voor rumoer zal zorgen. Maar voor de meeste IJslanders speelt het sentiment een grotere rol; je laat een vriend niet in de steek, en zeker niet een vriend van Saemi Rok, die deze week voor de tweede keer in een maand naar Japan vloog om Fischer op te halen.