Verstoorde idylles van Jan Montyn

Een oude man ligt op een bed. De camera filmt hem van bovenaf, de airconditioner aan het plafond zwiept door het beeld. Het is een shot dat doet denken aan het begin van Francis Coppola's Apocalypse Now, waarin Willard aan het begin van zijn tocht naar `the heart of darkness' op soortgelijke wijze op bed ligt. Het is een treffend begin. Love Me or Leave Me van Jan Louter gaat ook over het hart van de duisternis. De documentaire vertelt het kleurrijke, spannende en controversiële levensverhaal van graficus Jan Montyn (1924), zoals dat in 1982 ook al werd opgetekend door romancier Dirk Ayelt Kooiman. Montyn ontvluchtte in de Tweede Wereldoorlog als jonge man zijn benauwende gereformeerde milieu en meldde zich aan bij de Duitse marine. Hij vocht aan het Oostfront, een ervaring die hij nauwelijks overleefde en waarvoor hij na de oorlog twee jaar in een heropvoedingskamp zat. In 1950 vocht hij in Korea voor de Verenigde Naties, en tijdens de Vietnamoorlog diende hij aan Vietnamese zijde en zorgde hij voor napalmslachtoffers. Sinds die tijd verblijft hij in Zuidoost-Azië, waar hij etsen maakt.

In Love Me or Leave Me gebruikt Louter een interessant esthetisch procédé om de wereld van Montyn zichtbaar te maken, een wereld waarin schoonheid niet bestaat zonder gruwelijkheden en vernietiging. Of, zoals Montyn het zelf wat extremer stelt: `in vernietiging schuilt ook schoonheid'. Het begint al bij het openingsshot, als over het gelaat van Montyn archiefbeelden van het Oostfront worden `geprojecteerd'. Steeds wordt in Love Me or Leave Me na verloop van tijd een prachtig landschap uit Vietnam of Thailand `bezoedelt' door found footage van gruwelijke oorlogsbeelden. Een aantal daarvan is bekend, zoals de napalmslachtoffers, anderen zijn nieuw en fris. De beeldresearcher was dan ook de al veel gelauwerde Gerard Nijssen, die ook werkt voor VPRO's Andere Tijden.

Het illustreert niet alleen het leven van Montyn - waarin schoonheid en dood samengaan - maar ook zijn kunstopvatting. Montyn zelf combineert (of verstoort) ook graag een idylle met iets verschrikkelijks. In Love Me or Leave Me wordt pas laat duidelijk wat voor leven Montyn eigenlijk geleid heeft. Langzaamaan horen we de anekdotes over het Oostfront, Kamp Vught, Korea en Vietnam. Louter geeft daarbij geen moreel oordeel, hij laat Montyn zelf aan het woord. De krasse knar kan zichzelf met een beroep op het Boeddhisme nog uitstekend verdedigen. De gereformeerde jeugd eindelijk afgeschud.