Eigenlijk is bijna iedereen opgelucht

De PvdA-senatoren blokkeerden gisteren de direct gekozen burgemeester. Alle Kamerfracties, behalve D66, wilden deze vorm van verkiezing toch al niet.

Het leek gisteren wel of heel Den Haag boos en teleurgesteld was dat de grondwetswijziging die een gekozen burgemeester mogelijk maakt die avond in de Eerste Kamer sneuvelde.

Maar eigenlijk, diep van binnen, is bijna iedereen opgelucht. De netto-uitkomst – voorlopig geen gekozen burgemeester – is precies waar de bestuurlijke achterban van CDA, PvdA, VVD, GroenLinks, SP, ChristenUnie en SGP – eigenlijk alle partijen behalve D66 – al maanden op aanstuurden. En dan is er nog iets: het kabinet en minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) stevenden tot gisteren met grote vastberadenheid af op de direct gekozen burgemeester. Maar als de Tweede en Eerste Kamer mogen bepalen hoe de burgemeester moet worden gekozen – zonder D66, zonder regeerakkoord – dan zou er waarschijnlijk heel iets anders uitkomen: een door de gemeenteraad gekozen burgemeester.

Over deze stille werkelijkheden ging het gisteren officieel allemaal niet. De Eerste Kamer stemde over het uit de Grondwet halen van de benoemingswijze van de burgemeester – namelijk door de kroon. PvdA, GroenLinks en SP zijn daar in principe alledrie voor, en hebben in eerdere lezing van de grondwetswijziging en in de Tweede Kamer ook daadwerkelijk vóór gestemd. Maar gisteren gaven zij, onder leiding van oud-polarisatiedenker en PvdA-senator Ed van Thijn, een gedisciplineerd staaltje van effectieve oppositiepolitiek ten beste: de drie fracties stemden zonder dissidenten tegen de grondwetswijziging en bezorgen het kabinet-Balkenende daarmee de zwaarste politieke nederlaag tot nu toe.

Het grootste slachtoffer is Thom de Graaf. De vice-premier namens de kleinste coalitiepartij vertrok gisteren na de stemming in de senaat star van woede naar huis, foeterend op de ,,kampioen van de regenten'', de PvdA. Vanmorgen zaten de D66-bewindslieden met elkaar in overleg over een mogelijk vertrek van hun vice-premier, in ruil voor extra D66-punten in het kabinetsbeleid.

Of door een vertrek van De Graaf een kabinetscrisis ontstaat is onzeker. Volgens ChristenUnie-voorman Rouvoet – zelf ooit op de rand van deelname aan dit kabinet – is dat onvermijdelijk, zelfs als D66 onder leiding van fractieleider Dittrich besluit niet op te stappen. ,Wat is er voor D66 nog over dat géén geld kost'', vroeg hij zich vanmorgen af, ,,nu de post Bestuurlijke Vernieuwing dood is.''

Maar de stemming onder de coalitiepartijen lijkt anders. De fractieleiders van CDA en VVD in de Tweede Kamer maken zich boos op PvdA-leider Bos, die niet genoeg druk zou hebben uitgeoefend op de senaatsfractie van de PvdA. D66-fractieleider Dittrich liet gisteren direct blijken dat D66 dóór wil in het kabinet, nu het kroonjuweel is verdwenen door een `incident van buiten'. Hij wees onmiddellijk op onderwerpen als milieu en onderwijs. Volgens VVD-aanvoerder Van Aartsen wordt de coalitie alleen maar hechter met de PvdA als gemeenschappelijke vijand.

Zo bezien zou PvdA-leider Bos met De Graaf het voornaamste slachtoffer kunnen worden het `avondje van Ed. van Thijn' in de senaat: CDA, VVD en D66 lijken de PvdA langzamerhand als `outcast' te zien van Den Uyl-achtige proporties.

Voor de PvdA lijkt er daarom veel aan gelegen dat beeld te keren. Bos belegde gisteren onmiddellijk na de stemming een `persmoment' om afstand te nemen van de PvdA-senatoren. Ook hij is boos, maar de PvdA-senatoren heeft hij nu eenmaal ,,niet aan een touwtje''. Vanmorgen publiceerde Bos een nieuwsbrief waarin hij het ,,diep treurig'' noemt dat De Graaf en de Eerste-Kamerfractie elkaar niet hebben kunnen vinden. ,,Ze moeten het zelf ook maar uitleggen'', schrijft hij, ,,mij lukt het in ieder geval niet.''

[Vervolg ANALYSE: pagina 3]

ANALYSE

Gekozen burgemeester door gemeenteraad nu dichterbij

[vervolg van pagina 1]

PvdA-senator Noten meent dat de afleidingsmanoeuvre niet helemaal zal lukken. ,,Bos betaalt straks de prijs voor onze tegenstem'', voorspelde hij vanmorgen op de radio. Noten doet sinds gisteren zijn best uit te leggen dat zijn fractie geen politiek spelletje heeft gespeeld. De PvdA-senatoren hadden graag vóór deze grondwetswijziging gestemd, zuchtte hij tegen iedereen die het horen wilde. Maar De Graaf kreeg nu eenmaal kennelijk niet de ruimte van het kabinet om de PvdA de benodigde concessies te doen. PvdA, GroenLinks en SP kwamen uiteindelijk met het voorstel de gemeenten zelf de keuze te laten of zij in 2006 mee wilden doen. De Graaf bleek wel bereid tot toenaderingen – over het beheer over de politie en over het minder zeker maken van een tweede serie burgemeestersverkiezingen in 2010 – maar niet tot deze concessie van totale vrijwilligheid voor de gemeenten.

Volgens Van Thijn hebben CDA en VVD De Graaf laten ,,bungelen'' in de politieke afruil die moest plaatshebben. De Graaf wekte gisteren in de senaat echter de indruk vooral zijn eigen grenzen te trekken. Hij trachtte niet tijd te winnen voor nader overleg binnen het kabinet, en stapte over `ondergrenzen' heen die hij eerder zelf had geformuleerd. Zo liet hij aan het einde van de avond zijn persoonlijke eis vallen dat er door de eerste burgemeestersverkiezingen in 2006 sprake moest zijn van een `onomkeerbare stap'. Het bleek niet voldoende om de oppositie te overtuigen dat ,,de onomkeerbaarheid van het proces'' (Van Thijn) was opgeheven.

Toch is wel sprake van een nederlaag voor het hele kabinet. De invoering van de direct gekozen burgemeester moest ook volgens VVD en CDA het tastbare antwoord zijn op de onvrede over `de politiek' die in 2002 aan de oppervlakte kwam. VVD en CDA hadden om die reden ook met LPF in Balkenende I in 2002 al hiervoor gekozen. De VVD-top is sinds enige jaren een voorstander van de direct gekozen burgemeester, die volgens de liberalen een sterk mandaat moet krijgen. Het CDA heeft in het eigen verkiezingsprogramma nog de benoemde burgemeester staan, maar is sinds 2003 onder leiding van de burgemeesters Deetman (Den Haag) en Leers (Maastricht) aan een draai begonnen. Vanaf nu kan ook in het CDA weer gedebatteerd worden over de door de raad gekozen burgemeester.