Dank voor de toezegging, maar nee

Het tellen van de stemmen was nog slechts een formaliteit, nadat Ed. van Thijn had verklaard te stemmen tegen het voorstel van minister De Graaf om de gekozen burgemeester mogelijk te maken.

Om vijf over elf in de avond zit minister Thom de Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) gelaten achter de brede regeringstafel. Een voor een geven de senatoren hun oordeel over zijn wetsvoorstel. De Graaf weet het dan al: het is voorbij, het voorstel wordt verworpen.

De opmaat naar de finale van de al lang slepende burgemeesterskwestie, die de positie van De Graaf onder druk heeft gezet, werd gistermorgen ingezet in de Eerste Kamer. Daar werd over de zogenoemde deconstitutionalisering (het uit de Grondwet halen) van de benoemde burgemeester gedebatteerd. Die stap is nodig om uiteindelijk tot een gekozen burgemeester te komen. Grootste uitdager in de senaat was de PvdA, die al drie weken geleden bij monde van fractievoorzitter Han Noten in de media begonnen was met het stellen van eisen.

Maar De Graaf gaf in eerste termijn geen krimp, behoudens de toezegging dat niet in alle gemeenten al in 2006 een gekozen burgemeester zal worden ingevoerd (hetgeen al was uitgelekt) en dat de burgemeester ,,de zeggenschap'' zou houden over de politie, totdat een evaluatie van het politiebestel afgerond zou zijn. Daar moest de PvdA het voorlopig mee doen. Politieke wetten bepalen dat in een debat de tweede termijn de ruimte moet bieden voor partijen om door de pomp te gaan: de PvdA zou de draai inzetten van tegen naar voor en De Graaf zou na overleg met de coalitiepartners in de Tweede Kamer nog wat extra toezeggingen doen, zo was de verwachting.

Dat de spanning desalniettemin opliep werd duidelijk in de wandelgangen van de senaat. Vanaf de tweede termijn van het debat begonnen daar de spin doctors van de coalitie hun werk te doen om een eventueel debacle direct op het bordje van de PvdA te schuiven. ,,Nou, dat wordt een abc-tje voor de PvdA, ze moeten zeven senatoren meekrijgen, dan bel je er vijftien en hou je er wel genoeg over. Als dit niet goed gaat, weet ik het ook niet meer'', aldus een CDA'er.

De Graaf bleek in zijn tweede termijn inderdaad bereid vergaande concessies te doen aan de PvdA, daarbij laverend tussen de belangen van VVD en CDA, die over de exacte vormgeving van een direct gekozen burgemeester nogal van mening verschillen. De Graaf zegde toe dat in 2006 slechts een deel van de gemeenten een gekozen burgemeester zou krijgen en dat het nog maar de vraag was of in 2010 alle gemeenten op het nieuwe systeem zouden zijn overgestapt (dat was immers de vrijheid van een volgend kabinet). Hij relativeerde zelfs de ,,onomkeerbaarheid'' van deze stap, toch een voorwaarde die hij vanaf het eerste moment in de burgemeestersdiscussie had gesteld. Ten slotte zegde De Graaf toe dat er deze kabinetsperiode niet aan het beheer van de politie door de burgemeester zou worden getornd.

Van Thijn kwam daarop naar de interruptiemicrofoon met de mededeling dat hij ,,de minister goed had verstaan'' – Haags voor: bedankt voor de toezegging. De Graaf leek opgelucht en pareerde daarop een interruptie van CDA-senator Dölle die om tekst en uitleg over het beheer van de politie kwam vragen. ,,U hebt me zojuist gehoord, ik heb mijn woorden niet voor niets zorgvuldig gekozen. Ik ga nu niet opnieuw een formulering zoeken met andere punten en komma's'', aldus De Graaf, in de veronderstelling daarmee Van Thijn binnen boord te houden.

Na afloop van de tweede termijn van de minister was de stemming in de wandelgangen ongewis, maar licht optimistisch. Vanuit coalitiekring werd duidelijk gemaakt dat de toezegging van De Graaf voor de PvdA voldoende moest zijn. De PvdA-fractie had rond tien uur om een half uur schorsing verzocht. Toen dat tot niets leidde, werd een verlenging van een half uur gevraagd.

Tijdens die verlenging maakte partijvoorzitter Koole van de PvdA de gang naar de Eerste Kamer. Koole had daarvoor met Bos gesproken, die de senaatsfractie op andere gedachten wilde brengen. Maar toen Koole in de senaat arriveerde, was er geen redden meer aan. Koole kwam te laat, Slechts tien minuten na diens `oversteek' kwam Van Thijn alweer de fractiekamer uit. In een korte stemverklaring zei hij tevreden te zijn met de toezeggingen over de politie, maar dat de problemen die zijn fractie heeft met de vermeende onomkeerbaarheid van het proces overeind waren gebleven: ,,Wij kunnen niet leven met deze gedwongen burgemeester en dus stemmen we tegen.''

De hoofdelijke stemming die daarop volgde was nog slechts een formaliteit: 42 senatoren stemden voor, 31 tegen, onvoldoende voor de tweederde meerderheid die noodzakelijk is voor een grondwetswijziging. De Graaf verliet direct na de uitslag het gebouw, meldend dat hij ,,er per defnitie nog een nacht over moest slapen''.

Ook Van Thijn toonde zich na afloop teleurgesteld, maar wierp verwijten als zou de PvdA in de Eerste Kamer politieke en constitutionele power play hebben gespeeld verre van zich. ,,Politiek? Dat bedrijf ik al jaren niet meer'', zei hij. Vanuit de coalitie ging de beschuldigende vinger direct en massaal naar de PvdA. ,,Misbruik van de Eerste Kamer, erg regentesk'', zei VVD-fractievoorzitter Uri Rosenthal. ,,Schande, een echte Amsterdamse regentenmentaliteit'', aldus Alexander Pechtold, voorzitter van D66. ,,Met oneigenlijke motieven willens en wetens iets van de minister te eisen waarvan men weet dat hij er niet aan tegemoet kan komen, dat neigt naar karaktermoord'', vindt CDA-fractievoorzitter Werner.

Maar ook de coalitie viel wel iets te verwijten. De Graaf had schorsing van het debat aan moeten vragen, vond een VVD'er. En de minister had ook wel erg weinig ruimte om een open debat met de senaat te voeren, stelden PvdA'ers.