Omroepenverenigingen in het nauw

Bestuurders van AVRO en NCRV moesten de afgelopen week opstappen. ,,Het gebrek aan eensgezindheid in Hilversum maakt het Den Haag makkelijk om in te grijpen''

Het borrelt en gist in Hilversum. Bestuurders van NCRV en AVRO zijn afgelopen dagen opgestapt. Omroepverenigingen die meer dan vijftig jaar publieke televisie verzorgen in Nederland zuchten onder de veranderingszin van Den Haag en de commerciële dreiging van John de Mol. Het leidt tot interne verdeeldheid over de te volgen strategie, en tot slachtoffers.

Bij de AVRO stonden augustus vorig jaar de directeuren `s-Gravesande en Maréchal al op straat. Zaterdag stapte het complete bestuur op na een botsing met de verenigingsraad, het hoogste AVRO-orgaan. De verenigingsraad vindt dat het bestuur te weinig daadkracht had om de positie van de AVRO in het publieke bestel te behouden. Bij de NCRV stapte voorzitter Kees Klop vorige week op. De omroep maakte bekend dat Klop om ,,persoonlijke redenen'' wegging en geeft geen toelichting. De kwestie is goed voor één zin op de website van de omroep. Bronnen binnen de NCRV zeggen dat de ondernemingsraad en een deel van het management het vertrouwen in Klop hadden opgezegd. Reden: zijn beleid om de protestantse identiteit van de NCRV aan te scherpen, als wapen in de strijd om het publieke bestel. In het spoor van Klop stapten afgelopen weekeinde twee andere NCRV-bestuurders op. Daarna verklaarden de overgebleven bestuursleden en de verenigingsraad de aanscherping van het protestantse profiel volledig te steunen.

,,De bestuurscrises horen bij een bestel dat in verwarring is en er zelf niet uitkomt'', signaleert Ad 's-Gravesande, die vorig jaar als directeur moest vertrekken bij de AVRO. ,,De omroepverenigingen vechten om te overleven en de achterban – dat deel dat zich nog betrokken voelt – roert zich.'' Ook andere omroepvereniging zijn in beweging, proberen zich te profileren om het hoofd boven water te houden. Zoals de katholieke verdieping van de KRO en het commerciële flirten van de TROS.

De zojuist opgestapte AVRO-voorzitter Martijn Sanders bestrijdt dat zijn bestuur onvoldoende daadkracht had. ,,Bij de omroepverenigingen bestaat grote onzekerheid, en dan druk ik mij nog zachtjes uit.'' ,,Het ergste'', zegt hij, ,,is dat deze gebeurtenissen [de bestuurscrises, red] niet zullen bijdragen aan een toenemend vertrouwen in Den Haag in de publieke omroepen. Dit is wéér een nagel aan de doodskist van de pluriformiteit.''

De bedreigingen zijn talrijk.

Allereerst is er de door het kabinet opgelegde bezuiniging bij de publieke omroep (in 2004 40 miljoen euro, oplopend tot 80 miljoen in 2007). Die leidt tot onrust onder programmamakers en faciliteitenleveranciers. Zij zien een programmatische verschraling (veel herhalingen en goedkope producties) en banenverlies (waarvan weinig bij management). Tegelijk zien zij geen bereidheid bij de meeste `omroepbonzen' om hun eigen `zuil' op te geven om efficiënter te gaan werken.

Dan is er de machtsstrijd tussen de voorzitters van de omroepverenigingen en de raad van bestuur van de publieke omroep. In de kern komt dit neer op: wie bepaalt wanneer wat uitgezonden wordt voor welk budget op welk net. ,,In plaats van innig samenwerken, is er een competentiestrijd'', analyseert een omroepbestuurder die zijn naam niet genoemd wil zien. ,,Nu het ook rommelt in de clubs zelf, wordt het zaakje héél instabiel. Iedereen kan de volgende zijn. Het zijn echt dagkoersen.''

Onderwijl werkt staatssecretaris Medy van der Laan (D66) aan een nieuw omroepbestel. Haar voorstel verschijnt in mei. Hoe het eruit gaat zien, weet partijgenoot Tweede-Kamerlid Bert Bakker ook nog niet, zegt hij. Wat hij wel weet, is dat de onlangs gepresenteerde visie van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) ,,flink is aangeslagen'' in Den Haag.

Dit adviescollege van de regering pleit voor een kleine publieke omroep. Amusement en reclame zijn volgens de WRR geen kerntaken en omroepverenigingen moeten niet langer de boventoon voeren. Commerciële partijen moeten ook in aanmerking komen komen voor overheidsbijdragen aan programma`s. ,,Het gebrek aan eensgezindheid in Hilversum maakt het Den Haag makkelijk om in te grijpen'', waarschuwt Ad 's-Gravesande. In de Tweede Kamer tekent zich een meerderheid af voor een fundamentele wijziging van het publieke bestel. Na D66, VVD en andere partijen is nu ook de PvdA voor echte veranderingen. Zo vindt de partij dat er te veel publieke omroepen zijn en dat ledentallen niet langer maatgevend moeten zijn.

Of het bestel helemaal op de schop gaat, weet `s-Gravesande nog niet. ,,Het is niet denkbeeldig dat er een slap politiek compromis uitkomt.'' Dat hangt volgens hem vooral af van regeringspartij CDA. Die steunt de `oude' omroepen tot nu toe. De houding van premier Balkenende in het komende omroepdebat is bovendien ongewis. Hij was tot eind 2001 vice-voorzitter van de NCRV.

De oplopende spanning in Hilversum kan ook niet los gezien worden van de komst van de nieuwe televisiezender van John de Mol in augustus. Hij koopt links en rechts voetbalrechten en `televisiesterren' (laatste nieuws uit De Telegraaf: TROS-gezicht Ivo Niehe stapt ook over). De Mol zal dit najaar de kijkcijfers van de publieke omroep nog verder doen zakken.

D66'er Bakker: ,,De Mol is vooral een bedreiging voor TROS, AVRO en in zekere zin ook voor KRO, VARA en NCRV. Terwijl we al vijftien jaar commerciële omroep hebben in dit land, kon tot nu toe iedereen bij de publieke omroep op zijn stoel blijven zitten. Maar nu wordt tegelijk aan meer poten van de stoel gezaagd.'' Bakker zegt ondanks alles een toekomst voor de omroepverenigingen te zien. Zeker als het gaat om pluriformiteit en diversiteit. Bakker: ,,Vraag is wel of zij hun monopolie behouden. Omroepverenigingen vertegenwoordigen maar een deel van de maatschappelijke stromingen.'' De verandering van het bestel doet naar zijn mening meer pijn bij de verenigingsraden en de besturen dan bij de programmamakers. ,,Die zal het worst wezen'', meent Bakker.

Ex-AVRO voorzitter Sanders zegt de druk vanuit de achterban te hebben ervaren. ,,In die verenigingsraad zitten mensen die vroegere tijden hebben meegemaakt. Het `Avondje Avro' en de enorme kijkcijfers. Ik zie absoluut een parallel met andere omroepverenigingen. Wij proberen onze missie waar te maken in een omgeving die dat steeds verder bemoeilijkt. Daar heeft Kees Klop op zijn manier tegen gevochten en verloren, en wij op de onze. Ik ben dus genegen om de problemen breed te zien.''