Moko's zijn cool

Moko's, de gezichtstatoeages van de Maori's, zijn in de mode. Niet alle Maori-leiders zijn blij met de westerse belangstelling. Zeker niet met Europese mannen met een vrouwelijke moko.

In Tairawhiti zijn de moko's nooit weggeweest, zegt Maori-tatoeagekunstenaar Nick Tupara. Elders in Nieuw Zeeland had de bekering van Maori's tot het christendom een eind gemaakt aan de tatoeages van de gezichten en andere lichaamsdelen van de inheemse Nieuw-Zeelanders. Maar aan de geïsoleerde noordoostkust van Nieuw-Zeelands Noordereiland bleven ze altijd in zwang. Tupara: ,,Wij zorgden hier voor de overlevering van de moko's. Ik ben gevleid dat mensen in Europa ook moko's laten aanbrengen en dat ze daar dan als modieus, energiek, hip en cool worden bestempeld.''

Gisborne, de grootste plaats van Tairawhiti, heeft 30.000 inwoners. Veertig procent van hen laat zich bij de volkstelling als Maori aanmerken, het hoogste aandeel van alle Nieuw-Zeelandse steden. Bij een korte wandeling door de hoofdstraat gedurende de lunchpauze stopt de teller bij vijf mannen met volledige en drie vrouwen met beperkte gezichtstatoeages. Niemand kijkt er van op.

Uit onderzoek van de universiteit van Waikato blijkt dat de dragers van de gezichtstatoeages in Nieuw Zeeland tegenwoordig over het algemeen positief worden bejegend. Slechts bij uitzondering ondervinden ze nog hinder van het beledigende of racistische gedrag dat hun vroeger zo vaak ten deel viel.

Ook in Gisborne is de emancipatie nog maar vers. Een inwoonster van deze meest oostelijke stad ter wereld werd in 2001 nog de toegang tot een bar geweigerd omdat ze een moko kauae op haar kin en lippen had. De bareigenaar had een bord geplaatst waarop stond dat klanten met gezichtstatoeages niet welkom waren. Volgens Tupara was het barbeleid een reactie op het gebruik van tatoeages door asociale en criminele `gangs' en gevangenisbewoners. Bendeleden tatoeëren hun gezicht om hun imago wreder en intimiderender te maken.

Toen de bezoekster de bar bij de Nieuw-Zeelandse Mensenrechtencommissie aanvocht, werd ze in het gelijk gesteld en kreeg ze 3.000 Nieuw-Zeelandse dollar (1.600 euro) compensatie. Nieuw-Zeelands officiële waakhond voor rassendiscriminatie, Joris de Bres, was tevreden. Volgens hem hadden de beleidsregels van horecagelegenheden geen begrip voor de speciale culturele betekenis van moko's. ,,De moko's zijn gewoon geworden in de Nieuw-Zeelandse samenleving'', zegt De Bres. ,,Je ziet ze ook in toeristenfolders waarin Nieuw Zeeland zich aanprijst.''

Maori-tatoeagekunstenaar Nick Tupara: ,,Mannen met gezichtstatoeages ondervinden vaak dat ze minder snel worden aangesproken. Voor vrouwen geldt dat minder. Veel mensen, en ik zeker, vinden dat de `moko kauae' op de kin een vrouw aantrekkelijker maakt. Dat komt misschien ook omdat veel meisjes zo'n tatoeage juist laten aanbrengen op het moment dat ze zich vrouw gaan voelen. De kintatoeage is ook vaak een ritueel dat met geslachtsrijpheid samenvalt.''

Volgens Tupara hebben sommige Maori-leiders grote moeite met de gedachte dat Europeanen zich met Maori-motieven laten tatoeëren. ,,Ze vinden dat de moko's tot de Maori-cultuur behoren en dat deze exclusief van hen is.'' Universitair onderzoek lijkt dat te bevestigen. De universiteit van Waikato in Hamilton stelde vast dat het aanbrengen van moko's voor Maori's de verbondenheid met hun voorvaderlijke cultuur symboliseert. Het was in veel gevallen ook een steunbetuiging aan de strijd voor Maori-zelfbeschikking.

Tupara: ,,We kennen allemaal de verhalen van Europese mannen die een vrouwelijke `moko kauae' op hun kin hebben laten aanbrengen. We moesten daar om lachen. Maar het getuigt natuurlijk van weinig respect van die mannen. Hoe het komt? De stammen hier in Tairawhiti zijn altijd bereid geweest om onze cultuur met anderen te delen. Ik moet ook zeggen dat het contrast van een zwarte tatoeage op het lichaam van een blanke Europeaan de intensiteit van het ontwerp mooi benadrukt.''

Worden tatoeages op het gezicht of andere lichaamsdelen een nieuw en blijvend souvenir voor de enorme stroom toeristen die Nieuw Zeeland de laatste jaren overspoelt? Tupara weet dat niet zeker. ,,Wanneer popzangers als Robbie Williams doorgaan met het aanbrengen van tatoeages die op Maori-ontwerpen zijn geïnspireerd, zal de vraag wellicht toenemen. Er zijn echter maar weinig goede tatoeage-artiesten. Ze adverteren hun diensten ook niet en hebben vaak een vaste baan voor hun hoofdinkomsten. Het gaat ook niet alleen om de esthetische kant. Ik zou zelf alleen een tatoeage willen aanbrengen als de ontvanger openstaat om iets van onze cultuur te begrijpen. Veel van mijn collega's denken er net zo over.''