Japanse collectie Siebold weer thuis

Lang was de unieke verzameling Japanse voorwerpen van de arts Philipp Franz von Siebold verspreid over instellingen in Leiden. Nu is alles weer samen in het gerenoveerde Sieboldhuis.

Het lijkt een geheim teken voor ingewijden. Op de straattegels voor de uitgang van station Leiden is met gele verf een klein karakter geschilderd. Utsukushii – `mooi' – in het Japans. Enkele meters verder is er weer een. En weer een. Het spoor leidt naar de voordeur van het Sieboldhuis, gevestigd in een gerestaureerde patriciërswoning aan het Rapenburg. ,,We hebben hier nu eenmaal het mooiste uit Japan'', zegt de directrice Peggy Brandon, die het spoor samen met de gemeente heeft laten maken.

In het Sieboldhuis is de unieke collectie ondergebracht die de Duitser in Nederlandse dienst Philipp Franz von Siebold in 1830 meebracht uit Japan. De oude voorwerpen combineert het museum met speciale exposities over modern Japan. Gisteren was de officiële opening door de Japanse ambassadeur en staatssecretaris M. van der Laan.

Siebolds collectie is uniek omdat hij tijdens zijn zesjarig verblijf als arts op de Nederlandse handelspost Deshima ook actief was als etnograaf. In de `Schatkamer'-zaal wijst Brandon op een boekje met houtdrukprenten (ukiyo-e) van de beroemde Hokusai. ,,Siebold liet dit soort dingen in opdracht maken omdat hij het dagelijks leven wilde vastleggen. Dit is een uniek exemplaar en het enige boekje dat Hokusai ooit heeft gemaakt.''

Siebold liet poppen maken van mensen uit verschillende lagen van de bevolking, miniaturen van een huis en gereedschappen, of schilderijen van straatbeelden, dieren en planten – voor zover hij geen originelen mee kon nemen, want in de Leidse hortus botanicus staan nog altijd planten die Siebold meebracht. Hij verzamelde gebruiksvoorwerpen zoals een prachtige, gelakte `picknickdoos' of rollen zijde voor kimono's, maar ook halffabrikaten zoals lakwerk in verschillende stadia van productie, strengen gekleurde zijde en keurig gecategoriseerde stofpatronen. ,,Veel hiervan is in Japan zelf niet meer te vinden, want wie bewaart nu lakwerk dat half af is?'', zegt Brandon.

Siebold is ook beroemd in Japan omdat hij als arts een belangrijke rol speelde in de verbreiding van de westerse geneeskunde in Japan. Dit bleek toen het Sieboldhuis in 2000 tijdelijk werd geopend vanwege de viering van 400 jaar Japans-Nederlandse betrekkingen. De helft van de bezoekers waren Japanners, waaronder de keizer tijdens zijn staatsbezoek. Het keizershuis heeft een speciale band met Siebold want zijn dochter Oine was de eerste vrouwelijk arts in Japan en werd in 1877 benoemd tot keizerlijk verloskundige.

Japan gaf in 2000 met een eenmalige bijdrage van 2,7 miljoen gulden ook de aansporing die leidde tot oprichting van het museum. ,,Na de Japanse bijdrage volgde de Nederlandse regering al snel met hetzelfde bedrag.'' De collectie van Siebold was tot voor kort verspreid over diverse instellingen in Leiden. Het Rijksmuseum voor Volkenkunde, het natuurhistorisch museum Naturalis, het herbarium en de universiteitsbibliotheek hadden allemaal delen die pasten bij hun specialisme. Zo waren gedetailleerde tekeningen van allerlei vissoorten terechtgekomen bij Naturalis. ,,Maar Naturalis toont geen werken op papier dus die werden nooit tentoongesteld,'' zegt Brandon, ,,en een instelling als het herbarium is helemaal niet open voor het gewone publiek.''

De collectie is nu weer thuis. Siebold woonde zelf op Rapenburg 19 nadat hij gedwongen terugkeerde uit Japan omdat in zijn bezit een landkaart van Japan – staatsgeheim – was aangetroffen. Het pand is in zijn oorspronkekijke staat hersteld. Siebold opende hier destijds al eens zijn eigen `Japan museum' en schreef er zijn standaardwerk Nippon. Tijdens de verbouwing zijn pagina's van drukproeven van dit boek teruggevonden onder het behang, waar het waarschijnlijk als oud papier voor isolatie werd gebruikt. Twee planken waarop nog deels leesbare pagina's waren geplakt, hebben nu een speciaal plekje gekregen `in' het nieuwe behang.

Op de zolder geeft het Sieboldhuis met wisselende exposities ruimte aan modern Japan. Fotograaf Taco van der Eb toont er een serie foto's van Japanse jongeren onder de titel Tokyo Interviews. Het museum heeft hem naar Japan gestuurd met een tolk die de jongeren onder meer vroeg wat hun droom is. Een meisje in roze Lolita outfit antwoordde: `accountant worden'. ,,Molens en marihuana, dat is Nederland'', blijkt het beeld van twee anderen te zijn. ,,Japanners zijn uitermate open'', was een ontdekking die Van der Eb zelf deed in Japan.

,,Dit is natuurlijk precies de manier waarop Siebold zelf werkte'', zegt Peggy Brandon over de fotoserie. Ze wil niet dat haar Sieboldhuis een ,,stoffig imago'' krijgt, maar juist dat er dankzij het huis ook ,,nieuwe dingen ontstaan''. Een van de toekomstige projecten is een `Siebold House Party' met een Japanse VJ omdat ,,de Japanse beeldcultuur enorm populair is onder jongeren''.

SieboldHuis, Rapenburg 19, Leiden. Di-zo, 10-17. Inl. 071-512 5539, www.sieboldhuis.org