Annan zet VN (en zichzelf) onder druk met plan

VN-chef Kofi Annan speelt hoog spel met een vergaand hervormingsplan, dat hij helemaal aangenomen wil zien. Succes is niet verzekerd.

Het radicaalste hervormingsplan ooit voor de Verenigde Naties, dat VN-chef Kofi Annan gisteren lanceerde, heeft veel weg van een ontwerp voor een nieuwe wereldorde. Het voorziet in een facelift van de volkerenorganisatie, van armoede- tot terreurbestrijding, en is doordesemd van het idee van collectieve veiligheid. Niet verwonderlijk dat de niet altijd collectief denkende grootaandeelhouder, de Verenigde Staten, gisteren meteen het plan voor standaardregels voor militaire inzet hekelde. Maar, belangrijker, president Bush zegde Annan zijn medewerking toe.

,,Het heeft enkele constructieve ideeën, en we kijken er naar uit om hierbij met hem samen te werken'', zei Bush' woordvoerder. Dat klonk gezien de VN-scepsis in deze Amerikaanse regering welwillend. Bush kon ook moeilijk anders: Annans plan draagt de titel `In grotere vrijheid: op weg naar ontwikkeling, veiligheid en mensenrechten voor allen', en Bush' motto voor zijn tweede termijn is eveneens export van vrijheid. Bovendien: hervorming van de VN is een stokpaard van de Republikeinen.

Annan wil het vertrouwen in de VN herstellen, aangetast door de verdeeldheid over de oorlog in Irak en een reeks schandalen. Hij wil de VN relevant houden als hoofdrolspeler in de internationale veiligheid. Eén van zijn belangrijkste aanbevelingen is de VN-Veiligheidsraad, hét politieke en wetgevende orgaan voor vrede en veiligheid in de wereld, uitbreiden van vijftien naar 24 leden en zo de internationale verhoudingen van nu weergeven en niet meer die van het oprichtingsjaar 1945, het einde van de Tweede Wereldoorlog.

Annan wil gelijke aandacht en vergaande ingrepen voor ,,de drie grote doelen'': ontwikkeling, veiligheid en mensenrechten. In onderlinge samenhang, onderstreepte hij gisteren in de Algemene Vergadering van VN. Hij riep op tot aanvaarding van het hele pakket tijdens een top met wereldleiders in september, en zijn voorstellen niet als een ,,à la carte menu te behandelen, en alleen die uit te kiezen die je speciaal bevallen''.

Door zo hoog in te zetten, zet Annan de VN onder grote druk, inclusief zichzelf. ,,Wat nu nodig is, zijn niet meer verklaringen of beloften'', zei Annan gisteren, maar ,,actie''. ,,Het is nu niet alleen aan Kofi Annan om te leveren, maar aan de hele wereld'', zegt Shashi Tharoor, de Indiase VN-ondersecretaris-generaal voor communicatie, vanuit New York.

Een andere medewerker erkent dat de VN-chef een gok neemt: ,,Natuurlijk bestaat het risico dat landen niet zullen leveren.'' Aanvaarding van een uitgehold pakket kan dramatische gevolgen hebben voor de slagkracht van de VN en Annan zelf, die eind 2006 opstapt.

,,Kofi Annan is nu bezig zijn nalatenschap vorm te geven'', zegt VN-topman Tharoor. Volgens medewerkers van Annan is diens hervormingsplan ,,geen paniekzet'' onder druk van VN-schandalen zoals fraude bij het Iraakse olie-voor-voedselprogramma waarvoor extern onderzoeker Paul Volcker volgende week met een vervolgrapport komt; dit keer over de rol van Annan en diens zoon Kojo.

Annans plan stoelt op de Millenniumdoelstellingen van de wereldtop uit 2000 en op zijn alarmerende toespraak uit 2003 waarin hij zei dat de VN voor een tweesprong stonden na hun ruzie over `Irak'. Dit leidde tot recente aanbevelingen van twee panels over veiligheid en ontwikkeling die Annan nu heeft samengebald in één rapport. ,,Er zal voor iedereen iets positiefs zijn, en iets wat een bezwaar vormt. Maar de meeste voorstellen zijn haalbaar'', zegt Tharoor.

De meeste lidstaten reageerden gisteren positief op Annans ambities, maar nog niet inhoudelijk. Vrij van controverse zijn de belangrijkste voorstellen niet. Volgens diplomaten zijn de komende maanden nog zware deliberaties nodig. Annans kabinetschef, Mark Malloch Brown, voorspelde gisteravond tot op de VN-top in september een sfeer die Europeanen kennen van Europese toppen in Brussel: nachtenlange onderhandelingen en leiders met diepe wallen onder de ogen.

Annan wil een einde aan de decennialange impasse over een representatievere Veiligheidsraad. Die heeft vijf permanente leden, de VS, Groot-Brittannië, Frankrijk, Rusland en China, met vetorecht en tien voor twee jaar gekozen leden zonder vetorecht. Annan laat de keuze tussen twee uitbreidingsplannen over aan de lidstaten, die geen van beide uitgaan van vetorecht voor nieuwe leden omdat de zittende dit niet willen.

Model A voorziet in zes nieuwe permanente leden en drie nieuwe gekozen leden voor twee jaar. Belangrijkste kandidaten zijn Duitsland, Japan, Brazilië, India, Nigeria en Zuid-Afrika, die ook vetorecht willen.

Model B, gesteund door landen als Pakistan, Italië, Zuid-Korea en andere middelgrote landen, voorziet in acht semi-permanente zetels die om de vier jaar kunnen worden verlengd, en één nieuwe, niet verlengbare zetel voor twee jaar. Annan wil graag consensus, maar sluit een stemming in de Algemene Vergadering niet uit. Een tweederde meerderheid is daarbij vereist. Volgens diplomaten zou bij een stemming nu model A moeiteloos winnen. Maar de uitkomst in september is nog niet te voorspellen.

Evenmin onomstreden is het voorstel voor een samenhangende conventie tegen terrorisme in 2006. Die moet een allesomvattende definitie van terrorisme krijgen. Algerije maar ook andere Arabische landen zijn daar kritisch over. Zij zeggen dat wat terroristen zijn voor het ene land vrijheidsstrijders zijn voor het andere.

De VS zijn niet blij met Annans voorstel dat alle rijke landen een tijdsplan opstellen voor het besteden van 0,7 procent van hun bruto nationaal product aan ontwikkelingshulp in 2015. De VS zitten daar met 0,15 procent ver vanaf, terwijl meer Europese landen volgens VN-diplomaten juist wel 0,7 procent willen halen.

De VS zijn daartegen weer wel blij met Annans voorstel om de vaak bekritiseerde VN-mensenrechtencommissie met 53 landen te vervangen door een kleinere raad. Doel is te voorkomen dat schenders van de mensenrechten elkaar de hand boven het hoofd houden. Maar Rusland meldde gisteren bang te zijn voor weer een nieuwe ,,discussieclub'' bij de VN.

Of Annans hele plan de VN-top van september haalt, is niet te zeggen. Een hoge VN-diplomaat: ,,Het is een goed en haalbaar plan, maar een easy go wordt het zeker niet.''