Zuid-Afrika lost aidsbelofte niet in

De Zuid-Afrikaanse regering had aidsremmers beloofd aan aidspatiënten die met deze medicijnen kunnen worden gered. Maar de verstrekking ligt ver achter op schema.

De rouwadvertenties in de ochtendbladen en de almaar uitdijende begraafplaatsen aan de randen van de stad laten het al langer zien. Zuid-Afrikanen sterven sneller dan ooit. Het officiële bureau voor de statistiek van de regering bevestigde dat vermoeden deze maand met kille cijfers. In een periode van vijf jaar tijd steeg het aantal sterfgevallen met 62 procent. Stierven in 1997 nog 870 Zuid-Afrikanen per dag, in 2002 waren dat er 1.370.

Regeringsambtenaren houden zich vooralsnog op de vlakte over de oorzaak van de exponentiële stijging. Betere registratie van de sterfgevallen en een bevolkingsgroei van tien procent spelen een rol, zeggen zij. Maar volgens onafhankelijke onderzoekers van de Medical Research Council en de Universiteit van Kaapstad is inmiddels meer dan de helft van dat aantal doden te wijten aan hiv/aids of de ,,opportunistische'' aandoeningen die de immuunziekte met zich meebrengt.

Het antwoord van de Zuid-Afrikaanse regering is sinds kort: medicijnen. Na jarenlang verzet gaf president Mbeki in november 2003 het groene licht voor de verstrekking van aidsremmers. Binnen een jaar, beloofde hij toen, hebben we 50.000 hiv-positieve patiënten onder behandeling. Dat is tien procent van het aantal Zuid-Afrikanen dat dringend medicijnen nodig heeft.

Mbeki's deadline is inmiddels twee keer verschoven, de laatste keer naar het einde van deze maand. En ook die zal niet gehaald worden. Volgens het ministerie van Volksgezondheid hebben de staatsziekenhuizen momenteel 33.000 patiënten onder behandeling. Van de 271 apothekers die nodig zijn voor de verstrekking van de medicijnen zijn er pas 90 aangesteld, zoals ook pas eenderde van de nodige diëtisten is ingehuurd.

Activisten die al jaren pleiten voor de verstrekking van medicijnen wijten de traagheid aan ,,gebrek aan nationaal leiderschap''. ,,De regering blijft gemengde signalen uitzenden'', zegt Fatima Hassan van het Aids Law Project. Ze wijst op de minister van Volksgezondheid, die bij iedere gelegenheid zegt dat het beste medicijn tegen aids gezonde voeding is: aardappelen, rode bieten en knoflook. Hassan noemt het schandaal bij de National Aids Trust, het orgaan dat in 2002 werd opgericht om de minister te adviseren bij de uitvoering van haar aidsbeleid. Vorige week bleek dat de raad van bestuur van de organisatie sindsdien niet één keer bij elkaar was geweest. Van het budget van 30 miljoen rand (3,9 miljoen euro) is tot nu toe slechts een half miljoen rand uitgegeven: aan de huur van ongebruikte kantoorpanden.

,,De regering heeft bovendien onwaarschijnlijk veel tijd verspild bij de onderhandeling met farmaceuten'', zegt Hassan. ,,Als je dat vergelijkt met de rapheid waarmee ze het wereldkampioenschap voetbal in 2010 hebben geregeld. De regering heeft meer dan een jaar gedaan over het sluiten van de medicijncontracten. En nog betalen we voor sommige medicijnen drie keer zoveel als nodig is.''

Nee, geld is het probleem niet meer. De minister van Financiën voegde deze maand nog eens 4,3 miljard rand (550.000 euro) toe aan het bestaande budget voor aidsbestrijding. De Zuid-Afrikaanse gezondheidssector is met een nijpend personeelsgebrek begonnen aan de grootste reddingsoperatie uit de geschiedenis. De Human Science Council schat dat de staatsziekenhuizen zeker 20.000 verplegers tekort komen. Zeker 3.500 van de 26.000 in Zuid-Afrika opgeleide artsen werken in het buitenland. De aanvankelijk trage reactie van de regering op de aids-epidemie dreigt nu bovendien de slagkracht van de staatsziekenhuizen nog verder te ondermijnen. Naar schatting tien procent van de ambtenaren heeft de ziekte inmiddels zelf onder de leden. Doktoren in het leger hebben het zelfs over een besmetting van een kwart van het personeel of meer.

,,Vacatures worden traag opgevuld'', zegt zuster Sue Roberts van het Helen Joseph ziekenhuis in Johannesburg. Haar kliniek begon in augustus vorig jaar met de verstrekking van de medicijnen. Het aantal patiënten in behandeling is inmiddels opgelopen tot 2.500. Maar het project heeft nog steeds geen manager. ,,De brieven van kandidaten zijn al maanden binnen, maar het bestuur van het ziekenhuis heeft nog altijd de tijd niet genomen om ze uit te nodigen.''

Stroperige bureaucratie is niet de enige reden waarom het aantal patiënten in behandeling achterloopt op schema, meent Roberts. ,,Zelfs hier in de grote stad merken we de aarzeling van patiënten om zich aan te melden. Het stigma rond de ziekte is nog erg groot. In de kleine gemeenschappen op het platteland is dat nog veel sterker voelbaar.''

Patiënten melden zich pas als ze doodziek zijn. Dat is ook de ervaring van mijngigant Anglo American, die al meer dan twee jaar bezig is met de verstrekking van medicijnen aan patiënten die met het aidsvirus besmet zijn. Naar schatting een kwart van het 145.000 man tellende personeel in Oost- en Zuidelijk Afrika is besmet. Van die groep hebben zeker achtduizend mijnwerkers dringend aidsmedicijnen nodig, schat Anglo's aidsdokter Brian Brink. ,,Maar we hebben niet meer dan 2.500 aanmeldingen.'' Brink wijt dat aan angst en onwetendheid. De woorden van de Zuid-Afrikaanse regering zijn sinds anderhalf jaar veranderd. Maar, zoals Brink zegt, Zuid-Afrika zal de prijs van ontkenning nog jarenlang betalen.