Politiek droomt beeldend van tweestromenland... ... en krijgen ijskoud weerwoord ... ...en de derde weg leeft ook nog

Kijk zelf maar, het is al zo! PvdA'er Diederik Samsom kon zijn geluk niet op toen hij thuis achter zijn computer de gegevens van honderden stemmingsuitslagen in de jaren 2000 en 2003 in de Tweede Kamer had ingevoerd. Hij goot de uitkomsten van de rekensessies in twee grafieken waarin de onderlinge afstand tussen partijen maatgevend is en ja hoor: Nederland is in de praktijk al hard op weg naar een politiek tweestromenland. De `bolletjes' PvdA, GroenLinks en SP bevinden zich in 2003 eensgezind aan de linkerkant van de grafiek, de bolletjes van de coalitie (D66, CDA en VVD) drijven met die van de LPF aan de rechterkant. Er zit ,,een ravijn'' tussen het linkse en het rechtse blok, zag Samsom.

De ijverige PvdA'er is niet de enige die zich bezighoudt met de polarisatie in het politieke landschap. Onder druk van de plannen van minister Thom de Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) voor een nieuw kiesstelsel zijn velen aan het denken geslagen over de ideale inrichting van Nederland-partijenland. Gemeenschappelijk doel: de politiek dichter bij de burger brengen.

VVD-fractievoorzitter Jozias van Aartsen en PvdA-leider Wouter Bos, bijvoorbeeld, pleiten voor een vérgaande hervorming van het kiesstelsel om te komen tot een echt tweestromenland. Of GroenLinks-leider Femke Halsema, die wil dat partijen zich voor de verkiezingen al uitspreken voor een voorkeurscoalitie, zodat de kiezer beter weet op welke politieke flank hij zijn stem op uitbrengt. En VVD-minister Hans Hoogervorst, die in weekblad Elsevier zijn verhaal deed. ,,De invoering van een tweestromenstelsel kan op vele manieren worden vormgegeven'', doceert Hoogervorst. Als het doel maar een ,,duidelijkere keuze'' voor de kiezer is. En minister Maria van der Hoeven (Onderwijs, CDA) mengde zich via haar weblog (`De week van M') in de discussie. Hoogervorsts suggestie om bij iedere politieke machtswisseling ook de ambtelijke top te vervangen, wijst ze van de hand, maar: ,,Misschien zouden we eens moeten gaan nadenken over een kiesdrempel van bijvoorbeeld 1 of 2 procent. En over het onmogelijk maken van fractie-afsplitsingen, want dat is gewoon pure zetelroof.''

De voorstanders van tweestromenland kregen begin vorige week op ludieke wijze weerwoord van de minister van Financiën, vice-premier Gerrit Zalm. Op zijn weblog deed de liberaal verslag van een gesprek dat hij met studente Geertje Cappon had. Zij schreef een artikel tegen een tweepartijenstelsel en maakte daarbij gebruik van een leerstuk uit de economie over twee ijscomannen op een strand. Zalm vat dat in zijn eigen woorden samen: ,,Stel, je hebt een strand van 100 meter en er mogen twee ijscomannen ijsjes verkopen. Voor de badgasten zou het fijn zijn dat de ene ijscoman 25 meter links van het midden gaat staan en de andere 25 meter rechts van het midden. Dan heeft iedereen op het strand binnen 25 meter een ijscoman.''

Deze economisch ideale situatie voor de consument zal echter in de politiek niet werken, aldus Zalm: ,,Als de linkse ijscoman nadenkt, gaat hij de volgende dag een paar meter naar rechts om meer klanten onder z'n bereik te krijgen (de uiterst linksen komen toch wel naar hem). En de rechtse ijscoman die nadenkt, gaat naar links (voor de uiterst rechtsen is hij wel verder weg dan voorheen maar nog steeds het dichtst bij).'' Beide ijscomannetjes eindigen uiteindelijk in het midden en dat is de dood in de pot voor de politiek: alles gaat op elkaar lijken. Zalm haalt het Britse voorbeeld aan, waar Tony Blair een deel van de conservatieve agenda heeft overgenomen. Hij is als linkse ijscoman naar het midden gelopen. Maar de rechtse Britse ijscoman is een beetje dom, weet Zalm: ,,Die dacht: de linker ijscoman komt naar me toe en ik ga nog verder naar rechts. Die rechtse ijscoman staat nu op het uiterste rechterpuntje van het strand en heeft weinig klanten [...].''

Enfin, het Nederlandse kiesstelsel kent vele ijscomannen en ,,het is dom om allemaal midden op het strand te gaan staan'', aldus Zalm. Hij pleit, net als GroenLinks'er Halsema, voor een duidelijke coalitievoorkeur van de partijen voor de verkiezingen. ,,Of dit gaat werken zal afhangen van de twee grootste ijsjesverkopers die allebei het dichtst bij het midden van het strand staan. Hun ideaal is wellicht dat ze de enige twee ijsjesverkopers zijn en dan staan ze midden op het strand rug aan rug. Ter linkerzijde 50 meter, ter rechterzijde 50 meter. En de badgasten mogen ver lopen.'' (EK).

Zo mijmerend over het tweestromenland zou men haast vergeten dat er ook nog die befaamde Derde Weg was. Socialisme met kapitalistische instrumenten of andersom: kapitalisme met socialistische betrokkenheid. De Britse premier Tony Blair dweepte er graag mee; de Nederlandse premier Kok bracht het in de praktijk. Althans, dat laatste zei de Amerikaanse president Clinton toen de `Derdeweggers' in 1999 bij hem op bezoek waren in Washington. Vrij kort daarna raakte de politieke stroming van de toekomst in de vergetelheid. Clinton moest het veld ruimen, Tony Blair werd in beslag genomen door crisismanagement, de Duitse bondskanselier Schröder moest een binnenlands politieke overlevingsstrijd gaan voeren en Nederland raakte in de ban van het Fortuynisme.

Maar het derde-weg-denken is bezig aan een comeback! Progressieve politici behorend tot de jongere generatie (dat wil zeggen, niet ouder dan een jaar of veertig) uit alle Europese landen inclusief Turkije zijn zich onder de bezielende leiding van de Nederlandse ex-PvdA-europarlementariër Michiel van Hulten aan het hergroeperen. Vorig weekeinde kwam de club voor het eerst in Londen bijeen om een beginselverklaring vast te stellen. Het belangrijkste doel van de neo-derde-wegdenkers: het befaamde Europese sociale model `moderniseren' en versterken.

Van Hulten stelde het stuk op samen met de Brit Patt Browne. Samen geven zij leiding aan het Policy Network, een door het gedachtegoed van New Labour geïnspireerde Europese denktank. Patt Browne is op zijn beurt weer een protégé van Blairs vertrouweling Peter Mandelson, die tegenwoordig in Brussel zit als Europees commissaris. De laatste was dan ook prominent aanwezig op de bijeenkomst in Londen, net als trouwens de PvdA-leider Wouter Bos, die geen voorstander is van de Derde Weg.

Tegenover het Britse dagblad The Guardian zei Van Hulten dat hij zich mede had laten leiden door het succes van de neo-conservatieven, die nu voor de politieke agenda bepalen. Een opmerking die in neo-conservatieve kring niet onopgemerkt is gebleven, zo leert een blik op de website The Anti-Idiotarian Rottweiler. Daar wordt de nieuwe beweging tot aan de grond toe afgebrand. Maar Van Hulten is al dik tevreden met de reactie. Want het debat is nu niet meer alleen in handen van de neo-conservatieven. (MK)

Morgen debatteert de Eerste Kamer over het uit de Grondwet halen van de burgemeestersbenoeming. De Tweede Kamer spreekt dan verder over de inburgering in het buitenland. Woensdag is er een spoeddebat over de nieuwe WAO.